De plaats Ieper in het westen van België is onlosmakelijk verbonden met de Eerste Wereldoorlog. Tijdens WOI was de stad omsingeld door soldaten van allerlei nationaliteiten die in talloze loopgraven deelnamen aan de oorlog. De erfenis van die oorlog zijn enorme begraafplaatsen, een heleboel mijnen en munitie die 100 jaar later nog steeds niet allemaal zijn opgeruimd en restanten van oude loopgraven uit die tijd. Dat klinkt interessant genoeg om er eens zelf te gaan kijken.

We starten in het centrum van de stad met de historische Lakenhalle als prominent boegbeeld. Het oorspronkelijk gotische gebouw werd gebouwd rond 1300 maar werd totaal verwoest tijdens de Eerste Wereldoorlog. Het gebouw is daarna volledig gerestaureerd en gebruikt om, je raadt het vast, lakens te verkopen. Ieper stond namelijk bekend om haar hoge kwaliteit lakens. Ieper kent als stad een eeuwenoude geschiedenis, maar is toch vooral bekend geworden door wat er hier ruim 100 jaar geleden gebeurde. De stad geldt daarom als officieuze hoofdstad van Flanders Fields waar talloze veldslagen van de Eerste Wereldoorlog werden uitgevochten. In de zogenaamde Vredesstad wordt dat nog elke dag herdacht o.a. in het ‘In Flanders Fields Museum dat tegenwoordig in de Lakenhalle te vinden is.

Het museum laat zien en confronteert de bezoeker met de gevolgen van deze Grote Oorlog rondom Ieper. Dat is belangrijk zeggen ze zelf, want het was één van de verwoestende conflicten uit de geschiedenis en nu ook de laatste getuigen gestorven zijn, wil het museum de band met dit oorlogsverleden bewaren. Omdat het wezen van oorlog doorheen de tijd niet verandert, beschouwt het museum het brengen van dit oorlogsverhaal als een universele en eigentijdse vredesboodschap. Een deel van een gedicht van Erwin Mortier spreekt in dit geval boekdelen: ‘Oorlogen staan nooit op zich. Ze lijken tentakels te bezitten, die schier onmerkbaar doorgroeien, tot ze elders opschieten en weer in nieuwe conflicten ontvlammen.’

Even terug in de tijd….hoe is WOI precies ontstaan? De directe aanleiding voor WOI was de moord op de Oostenrijkse aartshertog Franz-Ferdinand eind juni 1914 in Sarajevo door een Servische nationalist. Oostenrijk-Hongarije reageerde door Servië een ultimatum te stellen, waarin zij onder andere eisten dat Oostenrijkse agenten toestemming kregen om onderzoek te doen. De Serven zagen dit als een inbreuk op hun soevereiniteit en weigerden waarop Oostenrijk-Hongarije een maand later de oorlog verklaarde aan Servië. WOI is de eerste grote oorlog waar wereldwijd miljoenen soldaten en burgers bij betrokken raken. Hoewel de moord op Franz Ferdinand de directe aanleiding vormde, lagen de eigenlijke oorzaken van het conflict veel dieper. Al sinds het einde van de negentiende eeuw zorgden het nationalisme, het imperialisme en de onderlinge wapenwedloop voor grote spanningen binnen Europa. De vrede werd nog lang bewaard door een uitgebreid systeem van allianties, maar toen Oostenrijk-Hongarije de oorlog verklaarde aan Servië zorgde ditzelfde systeem er juist voor dat de oorlog zich razendsnel over Europa verspreidde. In dit conflict staan de ‘centralen’ (Duitsland, Oostenrijk-Hongarije en het Ottomaanse Rijk) tegenover de ‘geallieerden’ (Frankrijk, Groot-Brittannië en Rusland). Aan de oorlog doen ook landen met veel kolonies mee. Daardoor worden soldaten uit de hele wereld opgeroepen om mee te vechten. In WOI was België in eerste instantie neutraal, maar België lag voor het Duitse Keizerrijk op de route naar Frankrijk. De Fransen hadden na de verloren Frans-Duitse Oorlog van 1871 de grenssteden langs Elzas-Lotharingen versterkt, waarop het Duitse leger nu besloot de Fransen te verrassen door Parijs te veroveren via een omtrekkende beweging door het neutrale België. Toen de geallieerden posities bij Ieper innamen, beval de Belgische koning dat de sluizen bij Nieuwpoort geopend moesten worden, waardoor er een ondoordringbaar moeraslandschap ontstond voor de Duitsers. De Duitse inspanningen om een doorbraak te forceren richtten zich nu volledig op Ieper. De gevechten vinden vooral plaats vanuit de beruchte loopgraven die soldaten maar weinig beschutting bieden. Honderdduizenden soldaten verliezen hun leven aan het front. Het is allemaal te zien in dit interactieve museum waar vooral de verhalen van degenen die de oorlog meemaakten centraal staan. Stemmen en gezichten van echte mensen maken de oorlog tastbaar en persoonlijk. Hoewel je veel weet van deze tijd, komt het nu door de recente oorlog in Europa toch ook dichtbij. Wanneer we, na ruim een uur, weer buiten staan, zijn we toe aan een pauze om alles even te kunnen laten bezinken.

We kunnen terecht in bistro ’t Klein Stadhuis net naast de Lakenhallen, ook wel de Conciërgerie genoemd, want hier woonde vroeger de conciërge van het stadhuis. Tijdens onze lunch besluiten we dat we vandaag gaan voor een volledige WOI onderdompeling. We willen op zoek naar restanten van de oorspronkelijke loopgraven, we willen één van de vele begraafplaatsen met oorlogsslachtoffers bezoeken en tot besluit willen we ‘The Last Post’, die elke avond om stipt 20.00 uur plaatsvindt onder de Menenpoort, niet missen.

Na wat omzwervingen en teleurstelling (gesloten terreinen) komen we uiteindelijk terecht bij ‘De Dodengang’ in Diksmuide, een netwerk van meer dan een kilometer Belgische loopgraven en bunkers in een bocht van de IJzer op amper 50 m van de Duitse bunkers. 

Als we door de expositie naar buiten lopen krijgen we een indruk van het complex dat het laatste stuk van het Belgische front vormde in WOI. We lopen in een lus door de tranches. De heenweg is vrij recht toe, recht aan en redelijk wijd. Mogelijk voor aanvoer? De terugweg daarentegen is smaller en loopt in een zigzag om de soldaten te beschermen tegen vijandelijk vuur. Als een granaat hier insloeg, kon deze slechts schade aanrichten tot hooguit de volgende knik in de loopgraaf. Het voelt claustrofobisch. Deze gangen waren tot in 1915 niet dieper dan een halve meter. Daarna werden ze uitgediept en versterkt met mitrailleursnesten een seinpost en een smalspoor voor de aanvoer van munitie en mensen.

Aan het einde van de gang ontdekken we namen in de stenen. Het maakt het, samen met alle foto’s, nog beklemmender. We zijn nu vlakbij de Duitse bunker en je vraagt je onwillekeurig af hoe de Duitsers die bunker hebben kunnen bouwen…….

Inmiddels is de middag al bijna voorbij. We moeten terug naar Ieper als we op tijd willen zijn voor de Last Post. Oorspronkelijk was de Last Post het klaroengeschal dat in het Britse en andere legers het einde van de werkdag aankondigde. In die context staat de Last Post plechtigheid voor een laatste vaarwel aan de gesneuvelden. De Reveille werd traditioneel gespeeld bij het aanvang van de dag om de troepen wakker te maken en hen tot de plicht op te roepen. In de context van de Last Post plechtigheid symboliseert de Reveille niet enkel het terugkeren naar het dagelijkse leven na de plechtigheid maar eveneens de wens van eeuwige rust voor de gesneuvelden.

Elke avond precies om 20.00 uur legt de politie het verkeer stil onder de Menenpoort zodat de klaroenblazers ‘hun eenvoudig maar ontroerend eerbetoon’ kunnen brengen. Dit ritueel vindt al sinds 1928 dagelijks plaats met als enige onderbreking de jaren tijdens de bezetting van Ieper door de Duitsers tussen mei 1940 en september 1944. Op zich al indrukwekkend!

We lopen op ons gemak naar de Menenpoort, een herdenkingsmonument dat in 1927 door de Britten is gebouwd ter nagedachtenis aan de ongeveer 54.900 Britse soldaten die in WOI sneuvelden en niet meer geïdentificeerd of teruggevonden werden. Hoewel de stadspoort zelf gerenoveerd wordt, is het plein ervoor afgesloten voor de ceremonie. Het is druk, we zijn verbaasd over de hoeveelheid mensen die zich hier verzameld hebben om erbij te kunnen zijn. Zou dit werkelijk elke dag zo zijn?

Net voor achten wordt het verloop van de plechtigheid inclusief de bijbehorende ‘regels’ uitgelegd. De dagelijkse ceremonie kent een kort patroon: Geef acht – Last Post-Exhortatie (uit: ‘For the fallen’ van L. Binyon) – 1 minuut stilte – Reveille. Er wordt dringend gevraagd niet te applaudisseren. Ondanks dat de ceremonie maar zo’n 5 – 10 minuten duurt, is het gedurende die minuten muisstil en is de sfeer plechtig en ingetogen. De Last Post Association wil  op deze manier bijdragen tot alles wat de betekenis van het eerbetoon aan de in de Eerste Wereldoorlog gesneuvelde geallieerde militairen kan versterken. Ze wil ook eerbied opwekken voor alles wat de Menenpoort vertegenwoordigt: het offer en het lijden, maar ook de solidariteit, het plichtbewustzijn en de heldhaftigheid van de soldaten die aan de strijd deelnamen. We zijn er door geraakt en beseffen ons eens te meer hoe gelukkig wij zijn dat wij niet in oorlogstijd leven.

Rest ons nog een bezoek aan een militaire begraafplaatsen om het verhaal compleet te maken. Dat moet niet zo moeilijk zijn want het landschap van de Ieperboog in Flanders Fields is bezaaid met maar liefst 247 grote en kleine begraafplaatsen. Van deze talloze begraafplaatsen is Tyne Cot Memorial voor vermiste soldaten de grootste begraafplaats van het Gemenebest, niet alleen in Vlaanderen, maar in de hele wereld. Dat lukt ons niet meer vandaag, maar het Ramparts Cemetery ligt dichtbij.

Deze begraafplaats, boven op de oude vestingmuren, is één van de mooist gelegen begraafplaatsen gelegen aan het Westelijk Front. Franse troepen begonnen in 1914 met de aanleg van de begraafplaats, maar van februari 1915 tot april 1918 werd het verder door de Britten gebruikt. De Franse graven werden na de oorlog verwijderd. Aanvankelijk lagen veel meer doden begraven op de vestingen maar deze werden na de oorlog overgebracht naar andere begraafplaatsen, er bleven (slechts) 198 graven over; 163 Britten (9 konden niet geïdentificeerd worden), 10 Canadezen, 11 Australiërs en 14 Nieuw-Zeelanders (waarvan 10 Maori). Op 11 oktober 1999 werden vier lichamen van militairen, die werden opgegraven bij de Sint-Jacobskerk, toegevoegd. De begraafplaats is een oase van rust. Het is een serene, prachtig onderhouden kleine begraafplaats op een glooiende helling aan een water met grote bomen. Ook hier word je weer even stil van. Dit was met recht een onderdompeling en daarmee een dag vol indrukken.