Jacobspad: Wittewierum – Woltersum – Ten Boer

Stilte heeft soms een negatieve bijklank, het kan ongemak of angst veroorzaken, maar stilte kan ook zeker als iets positiefs gezien worden. Goed voor zowel lichaam als geest. Ik vind de volgende omschrijving: ‘Stilte is niet slechts de afwezigheid van geluid, maar het is bovenal een ruimte waarin gedachten kunnen ademen, emoties zich kunnen ontvouwen en creativiteit kan bloeien. Het is in de stiltes dat inzichten ontstaan, beslissingen rijpen en innerlijke rust zich aandient. Stilte nodigt uit tot verbinding met het hier en nu.’

Het gebied waar we vandaag gaan lopen, zorgt in ieder geval voor stilte om ons heen. Af en toe voeren we een kort onderling gesprekje of maken we een opmerking over iets wat we zien of over iets wat ons bezig houdt en (natuurlijk) is er een enkele auto die ons passeert, maar over het algemeen voert de stilte de boventoon hier op het Groninger platteland.

We starten bij de kerk in Wittewierum, het thuis van abt Emo. Zijn beroemde verhaal over klooster Bloemhof vertelt uitgebreid over het kerkje en de gebeurtenissen in de regio. Het kerkje van Wittewierum doet niet vermoeden dat hier ooit één van de grootste kloosters van Groningen heeft gestaan. De stichting van dit klooster (Bloemhof) is vooral te danken aan de wilskracht van abt Emo. In het najaar van 1211 vertrok deze abt te voet naar Rome om een conflict met de bisschop van Münster persoonlijk voor te leggen aan paus Innocentius III. Dagen later (253 dagen om precies te zijn) kwam hij na een tocht van 5000 kilometer weer thuis met het gelijk van de paus aan zijn zijde. Hiermee was het bestaansrecht van het klooster Bloemhof een feit. In november 2011 was het precies achthonderd jaar geleden dat abt Emo zijn pelgrimsreis naar Rome begon. Dertig herinneringsstenen bij het kerkje laten de namen zien van de steden die abt Emo tijdens zijn pelgrimstocht naar Rome aandeed. We zien bekende namen als o.a. Coevorden, Troyes, Soissons, Lucca en uiteraard eindpunt Rome.

De huidige kerk uit 1863 (kerk nr 4 op deze plek) werd gebouwd onder toezicht van Rijkswaterstaat, naar ontwerp van de architect en opzichter van Waterstaat P.B. Nienhuis, die onder andere ook de kerk van Den Horn ontwierp. Het is daarmee een echte waterstaatskerk te noemen. Op het kerkhof rond de kerk werd in de middeleeuwen al begraven.Het oudste graf stamt uit 1669. Tussen de graven staat het kunstwerk ‘Optima Philosophia Sapient est Meditatio Mortis’ van Jan Kuipers. De Latijnse tekst betekent: de hoogste vorm van wijsheid en filosofie is de contemplatie op de dood. Dit kunstwerk werd geplaatst in kader van het kunstproject ‘Op Hoogte Gedacht’, waarbij kunst op kerkhoven wordt geplaatst met als doel historische Groninger kerkhoven op een bijzondere manier onder de aandacht te brengen. Het kunstwerk is een gedenkteken voor het klooster Bloemhof dat hier in 1213 werd gesticht. Op het hoogtepunt leefden hier meer dan duizend monniken. De bronzen sculptuur bestaat uit een soort nest van menselijke ‘botten en schedels’. De opwaarts en neerwaarts gerichte beenderen symboliseren respectievelijk geboorte (groei) en dood (ontbinding). Ze verwijzen bovendien naar de traditie binnen de rooms-katholieke kerk om overblijfselen van heiligen te vereren. Aan hun stoffelijke resten worden genezende en beschermende krachten toegeschreven. Ondanks dat we hier de vorige keer geëindigd zijn, ontdekken we vandaag toch weer een aantal nieuwe (interessante) dingen!

We vervolgen onze weg naar Woltersum. Boven ons zware donkere wolken die het landschap om ons heen dramatisch kleuren. Gelukkig verwaaien de meeste buien en worden we slechts af en toe een beetje nat.

Woltersum vergelijkt zichzelf graag met het Gallische dorpje uit de stripboeken Asterix & Obelix. Waarom die vergelijking? Misschien omdat de inwoners hun dorp ook zien als ‘een betoverende plek waar geschiedenis en gastronomie samenkomen’? Meer realistisch is de verklaring dat het dorp deze bijnaam heeft omarmd omdat een Gallisch dorp in verband wordt gebracht met verzet. In de strips het verzet tegen de ‘Romeinen’, in Woltersum wil de dorpsgemeenschap hiermee hun eigen identiteit en het verzet tegen de buitenwereld benadrukken. Vandaar dat de titel van een film over het dorp ook is geworden: ‘Woltersum: mijn dorp en de wereld’. Er is geen doorgaande weg door Woltersum, waardoor de inwoners echt het gevoel hebben apart te liggen van de rest van de wereld. Daarbij komt het feit dat Woltersum altijd een vrijgevochten gemeente was (er kon vaak net wat meer), terwijl de dorpen eromheen behoorlijk gelovig waren. De vergelijking is duidelijk ;).

De kerk van Woltersum lijkt middeleeuws, maar is pas in 1837 gebouwd. Daarbij is wel gebruik gemaakt van stenen die waren overgebleven van de sloop van de veel grotere kerk uit de middeleeuwen. Bijzonder aan deze kerk is dat hij ten opzichte van de middeleeuwse kerk een halve slag gedraaid is. Op het kerkhof zien we twee verschillende kunst objecten als onderdeel van het eerder genoemde project ‘Op hoogte gedacht’.

Vlak naast de ingang zien we een grote bronzen grafsteen waaruit een zwaard steekt. Het geheel roept meteen een associatie op met het ‘zwaard in de steen’ en Arthur Pendragon. ‘The Last Will and Testament of Stoffer Jan Reinders’, gemaakt door Paul Perry, sluit aan bij een grafsteen op het kerkhof, waarvan het opschrift met geboorte- en sterftedata van twee broers duidelijk maakt dat de jongste broer kort na het overlijden van zijn oudere broer werd verwekt. Ze kregen van hun ouders dezelfde voornaam: Stoffer Jan. Geraakt door dit gegeven ontwierp Paul Perry een bronzen zerk met de tekst van het testament van een nog-niet bestaande Stoffer Jan. Hij liet deze bewust onaf, als teken van de nog ongeboren en nog niet gestorven Stoffer Jan. Boven in de zerk is een zwaard met de naam ‘Widdershins’ gestoken. Het betekent zoiets als ‘bewegend tegen de richting van de zon in’. Pas als de toekomstige Stoffer Jan Reinders sterft, zal een wilsverklaring de erfgenaam aanwijzen die het zwaard zal krijgen.

Het andere kunstwerk, ‘Poort en bank’ van J.C.J Vanderheyden, staat achter de kerk op de rand van de wierde. Zittend op de bank verandert de poort tot ‘een omlijst schilderij van het Groninger land, waarbij de blik op subtiele wijze richting de einder wordt gestuurd.’ Zowel de verstilde plek als het beeld zelf roepen op tot overpeinzing en beschouwing. Ook hier ontdek je opnieuw dat stilte krachtig is, want stilte heeft het vermogen om ruimte te creëren, aandacht af te dwingen en diepe reflectie mogelijk te maken.

Met deze wijsheden in mijn hoofd loop ik (we) verder richting Ten Boer. De naam Ten Boer is afgeleid van het oud-Friese Bûr, dat ‘woning’ betekent. ‘Ten Bûr’ betekent dan ook ‘bij huis’. Ten Boer is een oude plaats of beter een groep oude plaatsen. Vanaf het allereerste begin zijn hier bewoners geweest die wierden bouwden tegen het opdringende zeewater, die ze als vluchtplaatsen gebruikten voor zichzelf en hun vee. Op het grondgebied van de gemeente Ten Boer hebben ooit vier kloosters gestaan. In Thesinge ontstond rond 1183 één van de eerste kloosters van Groningen, het Benedictijner nonnenklooster Germania. Het klooster van Wittewierum uit 1213, Bloemhof, is het meest bekend door de abten Emo en Menko die beiden een kroniek (soort dagboek) bijgehouden hebben. In Ten Boer zelf is in 1295 een Benedictijner nonnenklooster gesticht bij een al bestaande nederzetting (enige tijd ook een dubbelklooster met zowel mannen als vrouwen). Sint Annen was het laatst gestichte klooster in 1345, dit klooster was van de Cisterciënzer orde. Ons eindpunt van vandaag is de Kloosterkerk in Ten Boer, een overblijfsel van een Benedictinessen-klooster. Helaas is de deur afgesloten en kunnen we er dus niet in. Jammer. Grappig feitje is dat er, naar het schijnt, klachten van de omwonenden zijn geuit over het (harde) klokgelui zowel overdag als ’s nachts. Vorig jaar zijn er daarom geluidsmetingen uitgevoerd, waaruit bleek dat deze klokken inderdaad te hard luiden en de geluidsnormen overschreden.

Juist in een tijd waarin snelheid en lawaai de norm zijn, wordt de kracht om de stilte te omarmen een vorm van mentale kracht. Het leert je om aanwezig te zijn, aandachtig te luisteren en bewuster te leven. Dat willen we toch allemaal?