Categorie: Europa

De wijk Alfama, de oudste wijk van de stad, ligt op één van de zeven heuvels van Lissabon, tussen Castelo de São Jorge (het kasteel van St. Joris) en de rivier de Taag. In de tijd van de Moorse overheersing (van 711 tot 1147) bestond Lissabon eigenlijk alleen uit Alfama, een oude visserswijk ontstaan aan de rivier. De naam van de wijk komt ook uit de Moorse periode; Alfama komt van het Arabische ‘al hamma’ wat waterbron of fontein betekent. Logisch, want in het verleden lagen er aan de voet van de heuvel vele warmwaterbronnen. Alfama is het enige stadsgedeelte dat de aardbeving in 1755 redelijk goed overleefde. De verklaring hiervoor ligt in het feit dat de wijk gebouwd is op een massief steenplateau. Deze is harder dan de omliggende (lager gelegen) zanderige ondergrond. Bovendien was Alfama een bijzonder compacte wijk. De huizen zijn hier letterlijk bijna tegen elkaar aan geplakt. En dat is dus nog steeds te zien!

De wijk wordt omschreven als: ‘Alsof de tijd heeft stilgestaan. De schone was wapperend aan de lijn. Een oude man die sardientjes grilt op de hoek van de straat. De inmiddels verkleurde slingers, die men na de feestmaand juni gewoon laat hangen. En een gezette oude vrouw die vanuit haar huiskamer de kersenlikeur Ginjinha verkoopt. Dát is de wijk Alfama in Lissabon.’ Het is ook ‘onze wijk’, omdat wij hier logeren deze dagen, en wij nemen vandaag uitgebreid de tijd om onze wijk beter te leren kennen!

Alfama bestaat uit een labyrint van smalle straatjes, mooie poortjes en pittoreske doorkijkjes. Tijdens het wandelen is er veel te zien: veel gebouwen zijn gekleurd of bevatten authentieke mozaïek. Wasgoed hangt inderdaad vaak dwars door de straten en het is werkelijk een wirwar van nauwe steegjes en oude trappen. Het kan niet anders of je moet hier wel een goede conditie hebben/krijgen. Ik kijk dan ook vol bewondering naar al die oude mensjes die vaak langzaam maar tegelijkertijd ook kordaat hun routes omhoog of omlaag volbrengen. Herhaling, spiergeheugen, zeg het maar. Zij hebben er profijt van!

De fado muziek (het Portugese levenslied) is ook ontstaan in Alfama. Hebben we dat niet eerder gehoord bij het doorkruisen van een andere wijk? De meest authentieke fado schijn je hier te moeten beluisteren in barretjes die moeilijk te vinden zijn. Wij zien de barretjes waar deze muziek wordt aangeboden bij wijze van spreken op elke straathoek, dus die moeilijk te vinden cafeetjes moeten dan wel iets extra specials te bieden hebben. Misschien dat daar meer de sfeer van fadozangeres Amalia Rodrigues om de hoek komt kijken. Zij staat tenslotte bekend als ‘de koningin van de fado’.

Het leven van Amalia (1920-1999) is het klassieke verhaal van het arme volksmeisje, dat voor een paar stuivers zingt in de kroegen aan de haven, wordt ontdekt en uitgroeit tot een wereldster. Ze groeide op in bittere armoede. Reeds als jong meisje moest ze werken. Ze verkocht bloemen op straat en deed de was voor mensen uit de chique buurten van de stad. In juli 1939 trad ze voor het eerst officieel op. Volgens de recensies van toen ‘past haar pessimistische aard zeer goed bij de melancholie van de fado. Rodrigues wordt gezien als de verpersoonlijking van de Portugese volksaard.’ Zij was daarna van grote invloed op de bekendheid die fado elders in de wereld kreeg. Al snel werd ze Portugals favoriete exportproduct op cultuurgebied. Ze trad op tot ze in de zeventig was en gedwongen door hartproblemen moest stoppen. Eind jaren tachtig trok ze zich terug. Ze overleed in haar huis aan de Rua de São Bento in Lissabon. Bij haar dood werden drie dagen van nationale rouw afgekondigd. Haar huis is nu een museum met de prijzen die ze won, haar kleding, sieraden en brieven. We zijn, al eerder deze week, langs haar huis alias museum gelopen, maar hebben haar culturele invloed toen niet voldoende geapprecieerd.

De hoogtepunten, qua bezienswaardigheden, zijn voor ons vandaag zijn vooral Castelo de São Jorge, Miradouro Porta da Graça en Praça do Comércio met de daarachter gelegen grote winkelstraat. We gaan lopen en dwalen (zonder  kaart en zonder duidelijk plan) dus we zullen ons zeker laten verrassen door wat we nog meer op ons pad aan zullen treffen.

Bijna meteen zien we de bekende Feira da Ladra, een vlooienmarkt, waar het vroeg in de ochtend al een gezellige drukte is. Dit is volgens insiders ‘één van de oudste vlooienmarkten in Lissabon, waar je naartoe gaat voor alles waarvan je niet wist dat je het nodig had!’ Feira da Ladra betekent letterlijk dievenmarkt. Vroeger was dit namelijk de plek waar dieven hun buit verkochten. Het was daarna ooit een antiekmarkt, maar vandaag de vandaag zijn er kraampjes met uiteenlopende tweedehandse en nieuwe producten waarbij je naast vaste kraampjes ook handelaars tegenkomt die hun waren op een deken op de grond uitstallen. Wij lopen er langzaam langs en besluiten dat die blik op afstand wel genoeg is. Wij zijn immers niet op zoek naar dat ene hebbedingetje of een Portugees tegeltje en willen wel nog zoveel mogelijk uit onze dag halen.

Via omzwervingen komen we terecht bij een uitzichtpunt in de schaduw van het kasteel. Vanaf het Miradouro (uitzichtpunt) Porta da Graça kun je ver uitkijken over de stad. Een ander uitkijkpunt vlakbij, Miradouro das Portas do Sol, is een must voor fotografen. De naam betekent letterlijk deuren van of naar de zon en omdat deze helling op het zuiden ligt, heb je hier de hele dag zon. Vroeger stond je hier trouwens op de grens van de stad.

Om de stad nog beter van bovenaf te kunnen zien, moet je naar het kasteel boven de heuvel. Dat is dan ook ons volgende doel.

De fundamenten van dit Castelo de São Jorge dateren al uit de 6e eeuw voor Christus! Het huidige kasteel (wat ervan over is) werd door de Moren gebouwd op de resten van een vesting uit de 5e eeuw en is daarmee één van de oudste en indrukwekkendste overblijfselen uit de Moorse tijd. Binnen de huidige kasteelmuren woonde vroeger de Moorse elite. In 1147 werd het kasteel echter veroverd door koning Alfonso Henriques. Op de binnenplaats na de hoofdingang staat dan ook ter herinnering een bronzen beeld van deze eerste koning van Portugal, want het kasteel werd het koninklijk paleis in 1255 toen Lissabon de hoofdstad werd van Portugal.

Een paar jaar later liet koning Ferdinand de stadsmuur bouwen  Dit duurde even want de stadsmuur had een lengte van 5.400 meter en 77 torens. Dat was ook nodig, want bij aanvallen op de stad was dit het laatste bastion. Rond het einde van de 14de eeuw kreeg het kasteel haar naam van koning João I die getrouwd was met de Engelse prinses Philippa van Lancaster. Sint-Joris, die meestal wordt afgebeeld terwijl hij een draak bevecht, is populair in beide landen. In de 16e eeuw liet koning Manuel I een ander paleis bouwen, namelijk Ribeira Paleis, aan de Taag waardoor dit kasteel een andere functie kreeg. Het nieuwe kasteel raakte echter erg beschadigd na een aardbeving, dus Sint-Joris zou opnieuw het ‘echte’ paleis worden.

Helaas werd Portugal van 1580-1640 veroverd door Spanje en daardoor werd het kasteel opeens een gevangenis en legerkazerne. Kasteel Sint-Joris onderging tenslotte nog een metamorfose want door de heftige aardbeving in 1755 werd het kasteel erg beschadigd. Een jaar later werd het deels gerenoveerd en dat is wat wij nu gaan bekijken, compleet met kanonnen en een prachtig uitzicht over de stad vanaf de hoge verdedigingsmuren. Ze hebben zelfs een terrasje gecreëerd aan de rand van de muur. Hoe leuk is dat! Bij onze rondgang blijkt dat er op één van de torens een periscoop staat, die je kunt gebruiken om de stad (extra) goed te bekijken vanaf deze grote hoogte. Verderop is een heuse zwarte kamer waarin een Camera Obscura de stad in real time laat zien.

Vanaf het kasteel slingeren we door de stad naar beneden richting het grote plein met de enorme triomfboog. Voordat we daar aankomen kruisen we een ander groot plein, het Praça do Rossio. Rossio (betekent gemeenschappelijk plein) is de populaire naam van het Pedro IV-plein, al sinds de Middeleeuwen één van de hoofdpleinen van de stad. Vroeger stond het bekend als plaats voor executies, stierengevechten, demonstraties en als ontmoetingsplek, echt belangrijke dus. In de Romeinse tijd vonden hier vooral paardenrennen plaats, hetgeen je nu nog steeds kan zien aan de ronde vorm met de 3-baansweg eromheen. Het is sowieso wel een bijzonder plein met in het midden een hoog standbeeld van Pedro IV met aan de voet van de zuil beelden die recht, moed, terughoudendheid en wijsheid voorstellen. Ook is het hele plein bedekt met zwarte en witte mozaïektegels, die de ontmoeting van de Atlantische Oceaan en de rivier de Taag vertegenwoordigen. Al lopend krijg je haast het idee dat de grond onder je beweegt, het idee van rollende golven, toch is dit gezichtsbedrog.

Via de Rua Augusta, één van de belangrijkste en bekendste winkelstraten van de stad, lopen we verder naar het grote plein aan het water, het Praça do Comércio. Deze Rua is een royale achttiende-eeuwse boulevard die in zijn geheel autovrij is. De straten zijn eveneens belegd met mozaïek en behalve de grote winkelketens zijn er ook tal van straatverkopers, straatartiesten en menselijke standbeelden te vinden, evenals diverse terrassen in het midden van de straat. Geen wonder dat het hier druk is! Er valt gewoon veel te zien, zeker voor de diehard shoppers onder de toeristen.

Aan het eind van de straat loop je dan onder de Arco da Rua Augusta het grote plein op. De boog is 20 jaar na de aardbeving gebouwd ter nagedachtenis aan deze verschrikkelijke gebeurtenis waarbij veel mensen zijn omgekomen. Op de boog zijn verschillende Portugezen te zien die belangrijk zijn voor de Portugese geschiedenis en daarnaast is ook de rivier de Taag afgebeeld. Dat moet je maar geloven, de boog is te hoog om het een en ander goed te kunnen bestuderen.

Het plein zelf heette vroeger ‘Terreiro do Paço’, het paleisplein. Het is met zijn 36.000 m² één van de grootste pleinen van Europa. Het ligt direct aan de rivier de Taag, wat het hier aangenaam toeven maakt. Voorheen was dit de locatie van het koninklijk paleis. Na de, inmiddels bekende, aardbeving was dit paleis compleet verwoest en het was Marquês de Pombal die besloot hier het nieuwe handelscentrum van Lissabon te maken, dichtbij de scheepswerf ‘Ribeira das Naus’. Het standbeeld van de man in het midden van het plein is Dom Joao I, de koning van Portugal in de tijd dat Marquês de Pombal de leiding had over de wederopbouw. De grote open ruimte wordt omringd door imposante, zonnige gebouwen met opvallende gele gevels, waardoor het plein een opvallende en uitnodigende sfeer krijgt. De gedachte dat dit plein rijkdom en welvaart moest uitstralen is goed gelukt. Je voelt je hier echt klein en nietig op deze grote vlakte.

Tegenwoordig zijn er aan het plein voornamelijk overheidsgebouwen en veel horecazaken te vinden. Verder is het plein een belangrijke vervoershub. Er stoppen meerdere trams en bussen of je kunt ervoor kiezen om vanaf hier in te stappen in één van de vele tuktuks of andere prachtige autootjes voor een meer persoonlijke ervaring. Tot slot vertrekt er vanaf een steiger voor het plein met regelmaat een pendelboot die je naar de overzijde van de Taag brengt, waardoor het geen wonder is dat het altijd een komen en gaan van toeristen op het plein is.

Wij gaan voor de tip om ‘wat verkoeling te zoeken na al dat gewandel’ en zoeken een plaatsje op een heerlijk terras met uitzicht over het plein en de mensen die daar rondlopen. Een goed besluit van een paar heerlijke dagen!

Even niets doen is om allerlei redenen gezond. Het helpt tegen stress, het maakt je rustiger en zorgt voor een opgeruimd hoofd. De kunst van het niksen is dus eigenlijk zorgen voor je mentale welzijn. De clou is dat je je ontspant en dat daardoor je gedachten mogen afdwalen. Even niks doen maakt ons creatiever en gelukkiger en is een vaardigheid, geen vorm van luiheid. Dit klinkt natuurlijk fantastisch, maar hoe doe je niks? Het klinkt vast gemakkelijker dan het in werkelijkheid is. Zoiets vraagt om een klein onderzoekje, toch?

Volgens een TV programma met inspirerende verhalen over zingeving en ‘klein’ geluk (zin in morgen) werd Finland voor de 7e keer uitgeroepen tot het gelukkigste land ter wereld. Voor de Finnen is het woord sisu een kernbegrip. Het is een woord dat, net als het Deense hygge (‘gezelligheid’), geen officiële vertaling kent. Het komt van sisus, dat voor ‘kern’ staat en van sisällä, dat voor ‘binnen’ staat. Sisu komt dus neer op iets als ‘dat wat binnen in je zit’ of wat vrijer vertaald: ‘de kracht in jou’. Je kunt het vergelijken met wat de Amerikaanse psycholoog William James (1842 – 1910) de ‘tweede wind’ noemde. ‘Een kracht die ons kan helpen om door te gaan op het moment dat we denken dat we erdoorheen zitten.’ De Finnen hebben het in deze context ook over ‘liike on lääke’, wat zoveel betekent als ‘beweging als medicijn’. Kijk, dat lees ik ook in andere artikelen. Bij tips om niks te doen staan o.a. ook ideeën als op een terras zitten met vrienden en wandelen. Je doet dan weliswaar niet helemaal niks, maar je moet ook niks en daarin schuilt al een groot verschil. Wandelen afgewisseld met een terrasje zijn voor ons deze dagen een gouden combinatie!

We treden vandaag een beetje buiten de toeristische paden en hopen daarmee een beeld te krijgen van het gewone dagelijkse leven in de hoofdstad. We doen wat de instructies ons aangeven. We starten in het ‘romantische Praça das Flores en nemen iets lekkers bij Pau de Canela’. Hoe makkelijk kan het zijn ;). Ook bij de Lisboetas is dit één van Lissabons meest geliefde pleinen vanwege de rust. Een echt buurtpleintje waar de vele bomen tijdens warme dagen verkoeling en schaduw geven en je lekker momentjes tijd voor jezelf kunt pakken op de vele banken rondom een kleine fontein. Vanaf het terras (dat kan hier al!) hebben we goed zicht op het plein en ontdekken we aan de overkant zelfs zo’n typerende kiosk die je hier overal tegenkomt.

De kiosken lijken op prieeltjes en je ziet ze werkelijk overal. De eerste kiosk in Lissabon, geïnspireerd op de kiosken in Parijs, opende haar deuren in 1869. De Quiosque de Refresco is vandaag de dag niet meer uit het straatbeeld weg te denken. Oorspronkelijk waren ze bedoeld voor de verkoop van kranten en tijdschriften, maar al snel werden het vooral plekken waar mensen elkaar konden ontmoeten. Logisch dus dat je er nu een hapje en vooral een drankje kunt kopen. In de 20e eeuw werden ze een beetje overbodig omdat publieke bijeenkomsten en openbare gesprekken werden ontmoedigd onder het bewind van dictator Salazar. Gelukkig zijn velen inmiddels in ere hersteld en zijn ze tegenwoordig een onmisbaar en alom vertegenwoordigd onderdeel van de lokale cultuur geworden. 

We stijgen en dalen door smalle straatjes waarin we verrassende winkeltjes ontdekken. Zo staat de Rua de São Bento bekend om de vele antiekzaken. Sommige van deze winkeltjes schijnen al meer dan drie generaties in handen van dezelfde familie te zijn. Je moet er vaak vlak langs lopen om het als een winkeltje te herkennen, dus niet te snel lopen 😉

Wat wel meteen in het oog springt is het grote parlementsgebouw, het Palacio da Sao Bento, waar het Portugese parlement bijeen komt. Een imposant gebouw met marmeren pilaren en versierd met beelden. Oorspronkelijk was dit 16e eeuwse gebouw een Benedictijner klooster en dat kun je je ook goed voorstellen. Twee wachten bewaken het gebouw waar je slechts als voetganger langs mag lopen. Alle verdere toegang wordt verhinderd door hoge hekken. Kennelijk heb je ook hier, op het pleintje voor de hoofdingang, te maken met protestacties. Grote borden met leuzen belemmeren ons uitzicht als we door een smal straatje omhoog lopen, waardoor we toch weer een mooi fotomomentje mislopen ……. 

De wijk Sȃo Bento staat verder vooral bekend om de Basilica da Estrela en het er tegenover gelegen schitterende park Jardim da Estrela, vol exotische planten en de nodige cafés. We lopen op ons gemak door het park, zien heel veel schoolkindertjes die kennelijk op een soort schoolreisje of ander educatief uitje zijn. De verschillende groepen hebben verschillende outfits aan. Maar goed ook, anders verlies je snel het overzicht, lijkt me. Naast hoge aloe vera planten en reusachtige cactussen zien we ook een enorme drakenbloedboom.

Even googelen leert dat dit een plant is die van nature voorkomt op de Canarische Eilanden, Kaapverdië en Madeira, maar de plant is vrijwel niet meer in wilde staat te vinden. De tot 12 m hoge plant wordt gekarakteriseerd door één of meerdere stammen met een relatief dichte, parapluvormige kroon met dikke bladeren. Het is een langzaam groeiende plant, die er tien jaar over doet om een hoogte van 1 m te bereiken. Deze torent hoog boven ons uit en is daarmee dan minstens decennia oud. Dat kan ook gemakkelijk want van dit soort planten wordt aangenomen, dat ze duizenden jaren oud kunnen worden. De naam van de plant heeft een bijzondere verklaring. Als de bast wordt ingesneden of de bladeren worden gekneusd, scheidt de plant een roodachtig hars uit, dat bekendstaat als drakenbloed, omdat werd geloofd dat het bloed was van Europese draken. Eén van de legendes luidt dat de eerste Drakenbloedboom is ontstaan uit het bloed van een draak die gewond raakte in een gevecht met een moedige olifant. Uit de grote druppels bloed ontstond een eigenaardige boom die het bloed van de draak bevatte. Door de jaren heen is de hars gebruikt voor vele doeleinden (het rode sap heeft ook medicinale eigenschappen) en grappig genoeg voegen Italiaanse vioolbouwers het nu nog steeds toe aan de door hen gebouwde instrumenten. 

Omdat we een route lopen ‘off the beaten track’ zijn er op deze wandeling relatief weinig bezienswaardigheden en des te meer cafeetjes en restaurantjes. Keuze genoeg! Amélia Lisboa moet ons echt een vakantiegevoel geven waardoor we hier naar binnen lopen en in een royale binnentuin reflecteren over de opgedane ervaringen tot nu toe.

We concluderen dat dit niet de meest inspirerende wandeling is, maar dat ook deze rustige stedelijke omgeving mooie zelfinzichten kan geven omdat je symbolen en metaforen rondom immers vaak naar je eigen leven kunt vertalen. Door het gebruik van onze zintuigen (kijken, luisteren, ruiken en voelen) kunnen we ons steeds weer, ook door kleine dingen, laten verrassen. Dat lukt ook zeker, denk maar aan de drakenboom en de kiosken. 

De volgende verrassing is de wijk Campo de Ourique, een wijk met een knusse sfeer  waarin ook het ‘kleine broertje’ van Mercado da Ribeira te vinden is. De Mercado de Campo de Ourique trekt steeds meer bezoekers, juist omdat het hier wat kleinschaliger en wat gemoedelijker is, terwijl er wel een grote keuze is in verse producten.

Een piepklein cafeetje dichtbij kunnen we niet overslaan. Hier serveren ze ‘de beste chocoladetaart ter wereld’, eentje met geheime ingrediënten die smelt op je tong. Onweerstaanbaar toch?

Tot besluit nemen we de authentieke tram 25, die al vanaf 1901 in gebruik is, terug naar de oevers van de Taag. In 1873 werd de eerste paardentramlijn in Lissabon geopend en in 1890 ging hier de eerste kabeltram rijden. Daarbij werd gekozen voor een spoorwijdte van 900 millimeter die behalve in Lissabon alleen maar voorkomt in Linz (Oostenrijk). In 1901 werd de eerste elektrische tramlijn in gebruik genomen. Het elektrische tramnet bleef daarna groeien tot aan de opening van de metro in 1959. Het netwerk telde toen 27 lijnen. Tegenwoordig zijn dat er nog maar 6. Deze nog bestaande lijnen kennen steile hellingen (tot 14%) en krappe bogen. Vooral tram 28 is een toeristische trekpleister, maar tram 25 is een goed alternatief.

Langs het grote plein, het lijkt wel de toegangspoort tot de stad, zijn voldoende restaurantjes te vinden voor ‘um aperativo’ in het avondzonnetje. Dit is ‘la dolce vita’ of in goed Portugees: ‘a doce vida’.

Zo zag ons dagje niksen er dus uit en daar hebben we volledig van kunnen genieten wat weer alles te maken heeft met kunnen genieten van het moment. Een aanrader !!