Categorie: Europa

De Belgische kustlijn is vergeleken met de Nederlandse te omschrijven als relatief kort met een totale lengte van slechts ongeveer 65 kilometer. De Nederlandse kustlengte is veel langer met zo’n 523 kilometer, waarvan 353 km Noordzeekust is en de rest de kust van de Waddenzee en de Westerschelde. Daarnaast wordt de Belgische kust beschreven als intensief bebouwd en ‘misschien niet de meest paradijselijk plek van Europa’, want het is een zeer verstedelijkt gebied met een lange rij appartementencomplexen. Naar verluidt heeft de kust meer dan 2/3 van de hotelcapaciteit van Vlaanderen, met meer dan 500 hotels en 27.000 bedden. Toch is er bijna overal een zandstrand tot ca. 500 meter breed met een duinengordel daarachter. We gaan vandaag op ontdekkingstocht, het lijkt immers een mooie dag te worden. We willen beginnen in De Panne in het zuiden om langs de kustweg naar het noorden, naar Knokke-Heist, te reizen. Tenslotte zijn er (maar) 13 kustplaatsen in 10 verschillende kust gemeenten……

De badplaats De Panne heeft het breedste strand. Ze zeggen dat je hier, bij helder weer en goed kijken, de Engelse kust kunt spotten en je hier dus op een soort onuitgesproken drielandenpunt staat, dat van België, Frankrijk en Groot-Brittannië. Maar ja, zo helder is het vandaag niet en bovendien is het hier heel druk vanwege het bekende pretpark Plopsaland en de daarbijbehorende kabouter Plop. Gauw door naar Koksijde dan maar.

Onderweg rijden we parallel aan de kusttram, de langste tramroute ter wereld. Tussen De Panne en Knokke (de twee verste punten) kun je op maar liefst 70 plekken in- en uitstappen. De tram zit goed vol, er wordt flink gebruik van gemaakt. Voor velen is er iets magisch aan op het strand zijn. De acroniem B.E.A.C.H. staat immers niet voor niets voor Best Escape Anyone Can Have ;).

Als de bezienswaardigheid (met stip bovenaan) voor Koksijde worden de ‘garnaalvissers te paard’ genoemd. We treffen het!! In de verte zien we, onder grote belangstelling, een aantal paarden in zee gaan met iets of iemand in knalgeel op de rug. We leren dat deze ‘ambachtelijke vaardigheid’ bij laag tij wordt beoefend voor gedurende ongeveer 2 à 3 uren. De paardenvissers zitten, in gele oliejekker, hoge laarzen en met een zuidwester op het hoofd, in een houten zadel op een paard dat een zwaar garnaalnet achter zich aansleept. De (Brabantse) paarden stappen tot aan de borst in het water, parallel aan de kust. De vissers gebruiken een trechtervormig net (7 x 10 meter) dat door twee zijdelingse planken wordt opengehouden. Dit vergt een enorme trekkracht van de paarden! Een ketting sleept over het zand en veroorzaakt schokgolven waardoor de garnalen opspringen en in het net terechtkomen. Om het half uur wordt het vissen onderbroken om terug naar het strand te gaan, het net te legen en de vangst te zeven. De garnaaltjes komen terecht in de korven die langs weerszijden van het paard hangen. Na het vissen worden de garnalen gekookt in zoet water. ‘Garnalen op deze wijze gevangen en gekookt zijn voor fijnproevers een waar genot omdat ze haast verser dan vers zijn.’

Omdat deze vorm van garnaalvisserij zo nauw verbonden is met de natuur en tegelijkertijd een sprekend voorbeeld is van ‘een dynamische en duurzame omgang met natuur en cultuur die wordt doorgegeven van generatie op generatie’, is het in 2013 aan de UNESCO lijst van immaterieel erfgoed toegevoegd. Op dit moment zijn er dertien families (en 16 erkende garnaalvissers te paard) actief in de garnaalvisserij. Daarnaast zijn er ook de garnaalvissers te voet, ‘kruiers’ of ‘kruwers’, die zelf het net door het zeewater trekken. Hun net mag dan minder breed en lang zijn dan dat van de paardenvissers, verder is hun vangstmethode bijna identiek. Dit lijkt me toch alleen iets voor zeer gepassioneerde liefhebbers?

Alle belangstellenden hebben zich rondom het werkterrein van de paardenvissers geschaard, waardoor de rest van het strand op dit moment haast uitgestorven lijkt. De standtentjes gaan langzaam maar zeker open, de badhuisjes staan afwachtend, nog met gesloten deuren, klaar voor de toestroom van badgasten en een eenzame ‘vliegeraar’ laat één voor één zijn koopwaar de lucht ingaan. Hij heeft bijzondere exemplaren en weet daar ook kunstig mee om te gaan. De bonte cirkels dartelen door de lucht, scheren langs elkaar en vormen alleen of samen mooie patronen. Een genot om naar te kijken. 

Onze volgende stop is Oostende, de grootste badplaats en ook wel de ‘Koningin aan de Belgische kust’ genoemd. De geschiedenis van Oostende gaat terug tot in de vroege middeleeuwen. Plaatsnamen als Maria Hendrikapark, Leopold I-plein en prinses Stefanieplein verraden dat Oostende een band heeft met het Belgische koningshuis. De stad dankt haar koninklijke bijnaam echter vooral aan koning Leopold II, die vaak tijdens de zomermaanden in Oostende verbleef. De meeste kustgemeenten waren aanvankelijk relatief klein van omvang en de plaatselijke economieën waren gericht op landbouw en visserij. De kustlijn werd toen nog vooral beheerst door duinen en bijhorende begroeiing. Vanaf het einde van de 19de eeuw, in de periode die bekend stond als de Belle époque, begon door de economische welvaart het toerisme op te komen. Meer en meer mensen trokken naar de zee en dit had zichtbare gevolgen voor de plaatselijke dorpen, die steeds groter en groter werden. Ook de kustlijn veranderde drastisch. Tussen de duinen werden luxueuze en fraaie kustvilla’s gezet en her en der werden hele dijken aangelegd met bijpassende bebouwing. Koning Leopold II zag het potentieel van het opkomende toerisme en promootte de kust, vooral Oostende, als voornaamste toeristische regio van België. Hij pompte dan ook een deel van de inkomsten uit de Belgische kolonie Congo in Oostende. Zo liet hij hier de Koninklijke Gaanderijen, de Wellingtonrenbaan en de koninklijke villa langs de kustlijn bouwen, waarbij de overdekte gaanderijen, die de villa met de Wellingtonrenbaan verbonden, dienden om de gegoede burgers tijdens hun wandeling tegen zon en regen te beschermen. De manier waarop de bouw gefinancierd werd, werpt nog altijd een schaduw over deze gebouwen. We vangen in de verte wel een glimp op van de gaanderijen, maar onze aandacht wordt meer getrokken door iets van een hele andere aard; Atlantikwall Raversyde, één van de best bewaarde delen van de Duitse verdedigingslinie uit WOII en tevens de best bewaarde Duitse kustbatterij uit WOI.

Bij de ingang wandelen we eerst langs het 75 meter lange kustpanorama met foto’s uit 1945 om ons te oriënteren. Gewapend met een apparaat, waarop foto’s te zien zijn en informatie te beluisteren valt, gaan we vervolgens op zoek naar de zestig constructies, stellingen, bunkers en batterijen uit de twee wereldoorlogen die verbonden zijn door open en onderaardse gangen. Ons wordt aangeraden te beginnen met de overblijfselen uit WOI om daarna door te lopen naar die van WOII, waar onder meer in diorama’s een beeld wordt geschetst van de manschappen. Uit WOI zien we batterij Aachen uit 1915 waarvan twee observatieposten, vier geschutsbeddingen en een bomvrije schuilplaats zijn bewaard. De kanonnen werden onder stalen koepels geplaatst ter bescherming. De geschutstellingen waren met een smalspoorweg verbonden met de verschillende munitieruimtes, die verstopt zaten in de duinen. Uit WOII zien we de goedbewaarde stellingen van de batterij Saltzwedel-neu uit 1941 die oorspronkelijk de haven van Oostende verdedigden en na 1942 ingeschakeld werden in de Atlantikwall.

We lopen langs en door een geheel van bunkers en loopgraven die gedeeltelijk in hun oorspronkelijke staat werden gerestaureerd. Ze bleven bewaard omdat Prins Karel, de eigenaar van de gronden, zich tegen de afbraak bleef verzetten. Prins Karel was de tweede zoon van Koning Albert I en woonde jarenlang, tot aan zijn dood in 1983, op het domein. De kern van het huidige provinciedomein was ooit Koninklijk domein. Koning Leopold II liet er drie chalets in Noorse stijl bouwen naast een bijzonder gebouw uit baksteen dat nog altijd bestaat, de ‘paardenstallen’.

Omwille van de Koningskwestie (dit ging over het al dan niet behouden van Leopold III op de koningstroon) werd prins Karel in september 1944 Regent van België. Hij bleef dit tot de zomer van 1950.

Zijn regentschap wordt gekenmerkt door een paar belangrijke evoluties in de geschiedenis van België. Zo werd er in 1948 beslist over het vrouwenstemrecht en legde de besluitwet (over de maatschappelijke zekerheid van de arbeiders) van 28 december 1944 de fundering voor het socialezekerheidsstelsel dat we vandaag kennen. Op internationaal vlak werd de politiek gekenmerkt door de oprichting van de Economische Unie tussen België, Nederland en Luxemburg (Benelux) in 1944, de toetreding van België tot de VN in 1945, tot NAVO in 1948 en tot de Raad van Europa in 1949. Prins Karel trok zich na zijn regentschap definitief terug op zijn domein in Raversijde, waar hij zich meer en meer toelegde op zijn grote passie: tekenen en schilderen. Hij deed dit voortaan onder zijn pseudoniem ‘Karel van Vlaanderen’, aangezien hij ook de titel had van Graaf van Vlaanderen. Al met al is hij in meerdere opzichten een belangrijk man voor België en voor deze contreien in het bijzonder geweest. 

Alles bij elkaar(zowel door beeld, geluid als eigen beleving) is dit complex een indrukwekkend geheel geworden waardoor je een (beetje een) beeld krijgt van de bizarre en moeilijke omstandigheden waarin de soldaten hier moesten ‘wonen en werken’. 

Als laatste is badplaats Knokke-Heist aan de beurt, misschien wel de bekendste badplaats van het land. Zo niet, dan in ieder geval de meest exclusieve, want in Knokke-Heist kun je flaneren langs alles wat ‘hip, hot en hors categorie’ is. Grappig in deze is een korte discussie die ik op het web tegenkwam. Natuurmonumenten noemt de Belgische kust als voorbeeld van hoe het niet moet. ‘Daar was geen beleid en nu is het één grote boulevard. De Vlaamse kust is om te janken. Daarom komen al die Belgen hier.’ De toeristische dienst van Knokke-Heist reageert hierop verbolgen: ‘Wie heeft dat godverdomme gezegd? Alle rijke Nederlanders komen naar hier.’ Het is dan ook een bekend feit dat de ‘beau monde’ uit binnen- en buitenland graag in Knokke vertoeft en dan vooral in het Zoute. Overal zie je hier kapitale huizen, goede restaurants en chique winkels met merken als Louis Vuitton, Cartier, Hermès en anderen. In het straatbeeld veel exclusieve sportauto’s en golfkarretjes die hier gebruikt worden om je snel te verplaatsen.

Volgens hun eigen brochure: ‘Tijdloos, iconisch, luxueus: Het Zoute is ‘a class of its own’. Een wijk die ooit werd vormgegeven door de Engelsen en dat voel je nog in elk detail. Want het mag allemaal net dat tikje meer zijn. Maar altijd klassevol. Elegant. Het Zoute ademt stijl. Van de authentieke villa’s en uitgestrekte golfterreinen, tot de beste restaurants en toonaangevende boetieks. Een stukje Knokke­-Heist voor levensgenieters met smaak.’

De prijzen zullen wel navenant zijn, dus onze keuze is om toch te dineren in ons vertrouwde Brugge. We vinden een klein restaurantje vlakbij ons hotelletje en genieten van een laatste avond van een heerlijke mini vakantie vol indrukken. Zeker voor herhaling vatbaar!

De plaats Ieper in het westen van België is onlosmakelijk verbonden met de Eerste Wereldoorlog. Tijdens WOI was de stad omsingeld door soldaten van allerlei nationaliteiten die in talloze loopgraven deelnamen aan de oorlog. De erfenis van die oorlog zijn enorme begraafplaatsen, een heleboel mijnen en munitie die 100 jaar later nog steeds niet allemaal zijn opgeruimd en restanten van oude loopgraven uit die tijd. Dat klinkt interessant genoeg om er eens zelf te gaan kijken.

We starten in het centrum van de stad met de historische Lakenhalle als prominent boegbeeld. Het oorspronkelijk gotische gebouw werd gebouwd rond 1300 maar werd totaal verwoest tijdens de Eerste Wereldoorlog. Het gebouw is daarna volledig gerestaureerd en gebruikt om, je raadt het vast, lakens te verkopen. Ieper stond namelijk bekend om haar hoge kwaliteit lakens. Ieper kent als stad een eeuwenoude geschiedenis, maar is toch vooral bekend geworden door wat er hier ruim 100 jaar geleden gebeurde. De stad geldt daarom als officieuze hoofdstad van Flanders Fields waar talloze veldslagen van de Eerste Wereldoorlog werden uitgevochten. In de zogenaamde Vredesstad wordt dat nog elke dag herdacht o.a. in het ‘In Flanders Fields Museum dat tegenwoordig in de Lakenhalle te vinden is.

Het museum laat zien en confronteert de bezoeker met de gevolgen van deze Grote Oorlog rondom Ieper. Dat is belangrijk zeggen ze zelf, want het was één van de verwoestende conflicten uit de geschiedenis en nu ook de laatste getuigen gestorven zijn, wil het museum de band met dit oorlogsverleden bewaren. Omdat het wezen van oorlog doorheen de tijd niet verandert, beschouwt het museum het brengen van dit oorlogsverhaal als een universele en eigentijdse vredesboodschap. Een deel van een gedicht van Erwin Mortier spreekt in dit geval boekdelen: ‘Oorlogen staan nooit op zich. Ze lijken tentakels te bezitten, die schier onmerkbaar doorgroeien, tot ze elders opschieten en weer in nieuwe conflicten ontvlammen.’

Even terug in de tijd….hoe is WOI precies ontstaan? De directe aanleiding voor WOI was de moord op de Oostenrijkse aartshertog Franz-Ferdinand eind juni 1914 in Sarajevo door een Servische nationalist. Oostenrijk-Hongarije reageerde door Servië een ultimatum te stellen, waarin zij onder andere eisten dat Oostenrijkse agenten toestemming kregen om onderzoek te doen. De Serven zagen dit als een inbreuk op hun soevereiniteit en weigerden waarop Oostenrijk-Hongarije een maand later de oorlog verklaarde aan Servië. WOI is de eerste grote oorlog waar wereldwijd miljoenen soldaten en burgers bij betrokken raken. Hoewel de moord op Franz Ferdinand de directe aanleiding vormde, lagen de eigenlijke oorzaken van het conflict veel dieper. Al sinds het einde van de negentiende eeuw zorgden het nationalisme, het imperialisme en de onderlinge wapenwedloop voor grote spanningen binnen Europa. De vrede werd nog lang bewaard door een uitgebreid systeem van allianties, maar toen Oostenrijk-Hongarije de oorlog verklaarde aan Servië zorgde ditzelfde systeem er juist voor dat de oorlog zich razendsnel over Europa verspreidde. In dit conflict staan de ‘centralen’ (Duitsland, Oostenrijk-Hongarije en het Ottomaanse Rijk) tegenover de ‘geallieerden’ (Frankrijk, Groot-Brittannië en Rusland). Aan de oorlog doen ook landen met veel kolonies mee. Daardoor worden soldaten uit de hele wereld opgeroepen om mee te vechten. In WOI was België in eerste instantie neutraal, maar België lag voor het Duitse Keizerrijk op de route naar Frankrijk. De Fransen hadden na de verloren Frans-Duitse Oorlog van 1871 de grenssteden langs Elzas-Lotharingen versterkt, waarop het Duitse leger nu besloot de Fransen te verrassen door Parijs te veroveren via een omtrekkende beweging door het neutrale België. Toen de geallieerden posities bij Ieper innamen, beval de Belgische koning dat de sluizen bij Nieuwpoort geopend moesten worden, waardoor er een ondoordringbaar moeraslandschap ontstond voor de Duitsers. De Duitse inspanningen om een doorbraak te forceren richtten zich nu volledig op Ieper. De gevechten vinden vooral plaats vanuit de beruchte loopgraven die soldaten maar weinig beschutting bieden. Honderdduizenden soldaten verliezen hun leven aan het front. Het is allemaal te zien in dit interactieve museum waar vooral de verhalen van degenen die de oorlog meemaakten centraal staan. Stemmen en gezichten van echte mensen maken de oorlog tastbaar en persoonlijk. Hoewel je veel weet van deze tijd, komt het nu door de recente oorlog in Europa toch ook dichtbij. Wanneer we, na ruim een uur, weer buiten staan, zijn we toe aan een pauze om alles even te kunnen laten bezinken.

We kunnen terecht in bistro ’t Klein Stadhuis net naast de Lakenhallen, ook wel de Conciërgerie genoemd, want hier woonde vroeger de conciërge van het stadhuis. Tijdens onze lunch besluiten we dat we vandaag gaan voor een volledige WOI onderdompeling. We willen op zoek naar restanten van de oorspronkelijke loopgraven, we willen één van de vele begraafplaatsen met oorlogsslachtoffers bezoeken en tot besluit willen we ‘The Last Post’, die elke avond om stipt 20.00 uur plaatsvindt onder de Menenpoort, niet missen.

Na wat omzwervingen en teleurstelling (gesloten terreinen) komen we uiteindelijk terecht bij ‘De Dodengang’ in Diksmuide, een netwerk van meer dan een kilometer Belgische loopgraven en bunkers in een bocht van de IJzer op amper 50 m van de Duitse bunkers. 

Als we door de expositie naar buiten lopen krijgen we een indruk van het complex dat het laatste stuk van het Belgische front vormde in WOI. We lopen in een lus door de tranches. De heenweg is vrij recht toe, recht aan en redelijk wijd. Mogelijk voor aanvoer? De terugweg daarentegen is smaller en loopt in een zigzag om de soldaten te beschermen tegen vijandelijk vuur. Als een granaat hier insloeg, kon deze slechts schade aanrichten tot hooguit de volgende knik in de loopgraaf. Het voelt claustrofobisch. Deze gangen waren tot in 1915 niet dieper dan een halve meter. Daarna werden ze uitgediept en versterkt met mitrailleursnesten een seinpost en een smalspoor voor de aanvoer van munitie en mensen.

Aan het einde van de gang ontdekken we namen in de stenen. Het maakt het, samen met alle foto’s, nog beklemmender. We zijn nu vlakbij de Duitse bunker en je vraagt je onwillekeurig af hoe de Duitsers die bunker hebben kunnen bouwen…….

Inmiddels is de middag al bijna voorbij. We moeten terug naar Ieper als we op tijd willen zijn voor de Last Post. Oorspronkelijk was de Last Post het klaroengeschal dat in het Britse en andere legers het einde van de werkdag aankondigde. In die context staat de Last Post plechtigheid voor een laatste vaarwel aan de gesneuvelden. De Reveille werd traditioneel gespeeld bij het aanvang van de dag om de troepen wakker te maken en hen tot de plicht op te roepen. In de context van de Last Post plechtigheid symboliseert de Reveille niet enkel het terugkeren naar het dagelijkse leven na de plechtigheid maar eveneens de wens van eeuwige rust voor de gesneuvelden.

Elke avond precies om 20.00 uur legt de politie het verkeer stil onder de Menenpoort zodat de klaroenblazers ‘hun eenvoudig maar ontroerend eerbetoon’ kunnen brengen. Dit ritueel vindt al sinds 1928 dagelijks plaats met als enige onderbreking de jaren tijdens de bezetting van Ieper door de Duitsers tussen mei 1940 en september 1944. Op zich al indrukwekkend!

We lopen op ons gemak naar de Menenpoort, een herdenkingsmonument dat in 1927 door de Britten is gebouwd ter nagedachtenis aan de ongeveer 54.900 Britse soldaten die in WOI sneuvelden en niet meer geïdentificeerd of teruggevonden werden. Hoewel de stadspoort zelf gerenoveerd wordt, is het plein ervoor afgesloten voor de ceremonie. Het is druk, we zijn verbaasd over de hoeveelheid mensen die zich hier verzameld hebben om erbij te kunnen zijn. Zou dit werkelijk elke dag zo zijn?

Net voor achten wordt het verloop van de plechtigheid inclusief de bijbehorende ‘regels’ uitgelegd. De dagelijkse ceremonie kent een kort patroon: Geef acht – Last Post-Exhortatie (uit: ‘For the fallen’ van L. Binyon) – 1 minuut stilte – Reveille. Er wordt dringend gevraagd niet te applaudisseren. Ondanks dat de ceremonie maar zo’n 5 – 10 minuten duurt, is het gedurende die minuten muisstil en is de sfeer plechtig en ingetogen. De Last Post Association wil  op deze manier bijdragen tot alles wat de betekenis van het eerbetoon aan de in de Eerste Wereldoorlog gesneuvelde geallieerde militairen kan versterken. Ze wil ook eerbied opwekken voor alles wat de Menenpoort vertegenwoordigt: het offer en het lijden, maar ook de solidariteit, het plichtbewustzijn en de heldhaftigheid van de soldaten die aan de strijd deelnamen. We zijn er door geraakt en beseffen ons eens te meer hoe gelukkig wij zijn dat wij niet in oorlogstijd leven.

Rest ons nog een bezoek aan een militaire begraafplaatsen om het verhaal compleet te maken. Dat moet niet zo moeilijk zijn want het landschap van de Ieperboog in Flanders Fields is bezaaid met maar liefst 247 grote en kleine begraafplaatsen. Van deze talloze begraafplaatsen is Tyne Cot Memorial voor vermiste soldaten de grootste begraafplaats van het Gemenebest, niet alleen in Vlaanderen, maar in de hele wereld. Dat lukt ons niet meer vandaag, maar het Ramparts Cemetery ligt dichtbij.

Deze begraafplaats, boven op de oude vestingmuren, is één van de mooist gelegen begraafplaatsen gelegen aan het Westelijk Front. Franse troepen begonnen in 1914 met de aanleg van de begraafplaats, maar van februari 1915 tot april 1918 werd het verder door de Britten gebruikt. De Franse graven werden na de oorlog verwijderd. Aanvankelijk lagen veel meer doden begraven op de vestingen maar deze werden na de oorlog overgebracht naar andere begraafplaatsen, er bleven (slechts) 198 graven over; 163 Britten (9 konden niet geïdentificeerd worden), 10 Canadezen, 11 Australiërs en 14 Nieuw-Zeelanders (waarvan 10 Maori). Op 11 oktober 1999 werden vier lichamen van militairen, die werden opgegraven bij de Sint-Jacobskerk, toegevoegd. De begraafplaats is een oase van rust. Het is een serene, prachtig onderhouden kleine begraafplaats op een glooiende helling aan een water met grote bomen. Ook hier word je weer even stil van. Dit was met recht een onderdompeling en daarmee een dag vol indrukken.