Welk dorp is dit?

‘Een nieuw (zelf) project en een leuke uitdaging is om de identiteit en het karakter van een Gronings dorp vast te leggen in een beperkt aantal (abstracte) foto’s. Aan jullie om te raden om welk dorp het gaat?’ Hiermee wordt het startsein gegeven voor het opnieuw ontdekken van onze eigen provincie, zowel voor de fotograaf als de kijker. Voor alle ‘Groningers’ is deze eerste challenge misschien een inkoppertje, maar daarom zeker niet minder leuk.

Wanneer we kijken naar voorwerpen of wanneer we voorwerpen zien, betekenen kijken en zien in deze context dan wel hetzelfde? Er is inderdaad een verschil in betekenis. Kijken staat voor ‘met aandacht zien’ terwijl zien ‘waarnemen met je ogen’ betekent. Zien is dus meer veelomvattend, het is weten wat er wordt waargenomen. Als we nu kijken naar deze eerste serie foto’s wat kunnen we dan waarnemen (zien)?

foto: RK

Het lijkt erop dat voor dit dorp de visserij belangrijk is. Om een tipje van de sluier op te lichten……. Vroeger was deze plaats van groot belang voor de kustvisserij, maar daarnaast tevens een tactisch belangrijke verdedigingsschans. Om met de visserij te beginnen.

foto: RK

Ruim drieduizend jaar geleden bestond een deel van de huidige provincie Groningen vooral uit eilanden, denk aan de bekendste eilanden uit die tijd ‘Middag’ en ‘Humsterland’. Naarmate dit gebied steeds minder onder water kwam te staan en meer en meer begroeid raakte, bleek deze grond uitermate aantrekkelijk voor bewoners van de zandgronden (Drenthe). Dit nieuwe land bleek vruchtbaar en tevens een goed weidegebied voor vee. De nieuwkomers bereikten dit kustgebied door de rivieren, de ‘oerstromen’, te volgen naar zee. De rivieren het Reitdiep, de Lauwers en ook het Hunsingokanaal komen hier bij elkaar; een samenvloeiing van wateren uniek in Europa. De inwoners van het dorp hadden vroeger bijnamen als ‘Schelleviskoppen’ of ‘Vlintboksems’. De eerste bijnaam lijkt me duidelijk, de tweede betekent letterlijk ‘kleibroeken’. Verzin daar maar eens een logische verklaring bij…….. Tegenwoordig is het dorp, zoals we kunnen zien, vooral bekend door de Hollandse garnaal.

foto: RK

Hoe zit het dan met het belang van de verdedigingsschans? De eerste inwoners van het dorp waren waarschijnlijk soldaten. Nederland viel sinds 1482 onder het Spaanse Rijk en de schans was een strategisch belangrijk punt. Het Reitdiep was toen de enige vaarweg vanaf zee naar de stad Groningen en stroomde zonder belemmering tot in het hart van de stad. Als verdedigingsbolwerk voor de stad werd hier (in 1576) een militaire schans gebouwd door de Spanjaarden. Om het een en ander niet helemaal weg te geven laat ik de naam van de schans achterwege. In de Tachtigjarige Oorlog (1568 – 1648), oftewel de vrijheidsstrijd van de Nederlanden tegen Spanje, werden regelmatig plundertochten door de Watergeuzen, die samenwerkten met Willem van Oranje, uitgevoerd in dit gebied. Ter verdediging tegen de vele plundertochten, brandstichtingen en aanvallen op alles Spaans of Rooms Katholiek hadden de Spanjaarden op meerdere plaatsen verdedigingswerken gebouwd. In de hier betreffende schans hadden de Spanjaarden op een gegeven moment ter verdediging zo’n honderd soldaten ondergebracht. Hoewel de schans een behoorlijke wal en gracht had, was de ruimte binnen zo krap en zo klein dat de honderd soldaten er hun verdedigingswerk eigenlijk niet goed konden verrichten. Nog lastiger voor de verdediging was echter dat de dijk door de gracht liep tot aan een bastion (een bastion is een vijfhoekige uitbouw aan de muur of de wal van een versterking, uitgevoerd in steen of aarde), waardoor de aanvallende partij dat gedeelte nogal gemakkelijk kon naderen. De langste strijd, de ’Slag om ……….’ (het blijft spannend), een strijd om dit verdedigingswerk te bezitten om de aan- en afvoer van en naar de stad Groningen te beheersen, duurde vijf dagen, waarna de Spaansgezinden zich overgaven.   

foto: RK
foto: RK
foto: RK

Kijken we naar de laatste drie foto’s dan zien we respectievelijk een dijk, ijs en vis, wat mijns inziens staat voor een kustdorp, toerisme en visserij. Zoals al eerder opgemerkt waren de inwoners grotendeels afhankelijk van de visserij. De visserij ging jarenlang goed en de bloeiende handel en economie gaf een grote impuls aan het dorp. De vis, voornamelijk schelvis en sardien, werd over het Reitdiep verscheept naar Groningen om daar bij de Vishoek en de Vissersstraat te worden verkocht. Het dorp heeft zich op deze manier langzaam maar zeker ontwikkeld tot handels- en vissersplaats. De keerzijde was dat het er steeds voller werd met kleine simpele arbeiders- of vissershuisjes. `Omdat er toentertijd door de vestingwet niet buiten de vesting mocht worden gebouwd, moesten de huisjes tenslotte dus ‘schouder aan schouder’ staan. Als iemand ging trouwen werd er gewoon een stukje aan een ouderlijk huis bijgebouwd. Het dorp stond dan ook bekend om zijn nauwe straatjes. Ook vandaag de dag is het nog steeds een pittoresk dorp. 

Mocht je de naam van het dorp nog niet geraden hebben, dan volgt nu de ontknoping.

De eerste vermelding van ‘onze’ plaats komt uit een akte uit 1418. In deze akte wordt o.a. gesproken over de Redgerrechten (een Redger was een plaatselijke bestuurder, die optrad als plattelandsrechter en notaris) van ‘Waelkamaheert’ te ‘Soltcampum’. De betekenis van de naam heeft waarschijnlijk te maken met de buitendijkse winning van zout. ‘Solt’ betekent dan ‘zout’ en een ‘kamp’ is een omheind stuk land of veld. De zoutwinning zou hier gestopt zijn door de Tachtigjarige Oorlog. Later is de naam veranderd in het bekende Zoutkamp of Soltkamp zoals volgends haar inwoners de juiste uitspraak is. In 1877 werd het Reitdiep tussen Zoutkamp en de Nittershoek afgesloten met een Provinciale dijk met daarin de grote Provinciale sluis. De sluis kreeg de bijnaam ‘Poort tot Groningen’ of simpelweg Reitdiepsluis. De reden voor de afsluiting was het beter kunnen controleren van het water. Het Reitdiep was immers een uitloper van de Lauwerszee en liep tot in de binnenstad van Groningen. Bij storm en hoog water gaf dit dus een behoorlijk risico. Na de watersnood van 1953 werd besloten dat de hele kustlijn in Nederland moest worden aangepakt. Voor het Lauwerszeegebied zag Rijkswaterstaat twee opties: ophoging van de dijk of afsluiting van de zeearm. Tot grote teleurstelling van de vissers in Zoutkamp viel de keuze op de tweede optie. In 1969 werd de Lauwerszee afgesloten en ontstond het Lauwersmeer. Inwoners van Zoutkamp ervoeren dit als een regelrechte ramp, want met de afsluiting verdwenen niet alleen het eb en vloed, maar ook de vissersschepen en de bedrijvigheid uit het dorpsbeeld. Volgens bewoners was het dorp meteen na de afsluiting ‘zo dood als een pier’, ‘een verdrietig dorp in ruste’. Nu, zoveel jaren later, is Zoutkamp weer een levendig dorp. Hoewel de visafslag is verhuisd naar Lauwersoog, waar weer een vissersvloot van ruim 30 schepen, net zoveel als in 1969, ligt, staat op de zijkant van die schepen nog steeds fier ZK, zoals het dorp destijds heeft afgedwongen. In het dorp zelf hangen weer visjes (paling) te drogen, leggen schepen aan, stromen de terrassen zomers vol en flaneren toeristen langs de kade. De nu zo geroemde, populaire en vaak gefotografeerde gekleurde huisjes waren vroeger niet meer dan een paar verveloze loodsen waar weinig gebeurde. ‘Zonder mij was Zoutkamp dood geweest,’ zegt Van der Ploeg, eigenaar van garnalen- en schelpenhandel De Rousant én de man achter de gekleurde huisjes, dan ook. Zijn overgrootouders legden de basis voor het (bekende) garnalen verwerkingsbedrijf Heiploeg, waarna zijn opa en vader het bedrijf runden. Halverwege de jaren 90 verkocht hij zijn aandelen en begon met garnalen-en schelpenhandel De Rousant. Met De Rousant bracht Van der Ploeg de garnalenafslag en daarmee ook de schippers- en vissersboten terug in Zoutkamp. Grappig is zijn verhaal hoe het familie- bedrijf ooit ‘hofleverancier’ is geworden. Officieel is een hofleverancier een bedrijf dat of een persoon die producten of diensten levert aan een koninklijk of keizerlijk hof. In Nederland is het tegenwoordig een eretitel, waarbij het niet meer zo is dat de hofleverancier ook werkelijk goederen of diensten aan het hof levert. Zijn verhaal: ‘Toen koningin Juliana in 1950 in Hotel de Doelen in Groningen verbleef, wilde ze graag garnalen eten. Mijn opa kreeg een telefoontje met de bestelling. Diezelfde avond nog is mijn oma ze gaan pellen en bracht mijn opa ze met zijn T-Ford naar Groningen. Later ontvingen zij een telegram waarin de koningin hen bedankte en vertelde dat de garnalen zo lekker waren. Nou, ben je dan hofleverancier of niet?’

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s