(Souk)

Een Souk is eigenlijk niet meer dan ‘een populaire plaats van handel’ en betekent gewoon ‘markt’ in het Arabisch. Op onze reis zien we er een aantal wat uitgebreider, te beginnen met de vismarkt in de wijk Muttrah van de hoofdstad Muscat. Hoewel ook hier het toerisme toeneemt, is het nog steeds een traditionele markt vooral gericht op de lokale bevolking.

Na een kort nachtje lopen we, tegen negenen, de weg over naar de vismarkt aan de andere kant van de straat. We zijn al wat aan de late kant, maar zien gelukkig toch nog wat bedrijvigheid bij de pier waar de boten met hun verse vangst aankomen. Kleine bootjes met 2-3 vissers die er er midden in de nacht of in ieder geval voor zonsopgang op uit gaan en ’s ochtends vroeg terugkomen om hun vangst van de dag hier te verkopen. De vissers kijken ons lachend aan en zijn zeker bereid een praatje te maken, al is het, wat ons betreft, vaak een beetje met handen en voeten. Wij komen qua lokale taal nog niet veel verder dan ‘salam’ (hallo) en ‘shukran’ (dank je wel). Hamood, onze Omaanse gids, probeert ons zijn taal een beetje bij te brengen, zodat onze vocabulaire zich gedurende de volgende dagen uitbreidt met ‘naam’ (ja), ‘la’ (nee), ‘mai’ (water), ‘tamam’ (okee), ‘simsim’ (hetzelfde) en het steeds terugkerende ‘sabaa al gher’ wat goedemorgen betekent. We leren het wel ;).

Oman is een Islamitisch land en vrijwel alle Omani dragen traditionele kleding. Dat zie je ook hier op de markt. De mannen dragen gewoonlijk een witte dishdasha of thobe met op het hoofd een kumah, een gekleurd, geborduurd mutsje, al zie je ook andere varianten als hoofdbedekking.

De vrouwen dragen een abaya, een zwart gewaad dat op straat hun kleding daaronder aan het oog onttrekt. Sommige vrouwen gaan geheel gesluierd waardoor alleen de ogen zichtbaar zijn (nikab), anderen dragen alleen de hijab, de hoofddoek die haar en nek bedekt. Ik lees dat de basis van deze islamitische kleding ligt in het idee van bescheidenheid (Hayaa) en bedekking (Satar). Al vroeg werden bepaalde kledingstukken, zoals de hijab voor vrouwen en de thobe voor mannen, gezien als uitingen van geloof en morele waarden. Dit alles betekent dat ook wij, als buitenlanders, rekening moeten houden met deze culturele normen. Dit houdt in dat zowel mannen als vrouwen schouders, hals en knieën moeten bedekken, al wordt er, mijns inziens, in dit opzicht toch wel wat meer op de kleding van de vrouwen gelet.  

Op de markt zelf (overdekt) is het een drukte van belang ondanks het ‘late’ uur. Overal mensen, vooral mannen, die hun rondes doen om de beste verse vis te ontdekken, vervolgens vol overgave te onderhandelen over de prijs en tenslotte met de buit naar de zogenaamde voorbereiders te lopen, die in een apart hokje zitten, en tegen betaling de vis voor je willen schoonmaken en ook de ingewanden kunnen verwijderen. Dat gaat razendsnel! Belangrijk in dit hele proces is dat je je ervan bewust bent dat de linkerhand wordt beschouwd als onrein. Alles gebeurt dan ook met de rechterhand: handen schudden, keuren, iets aannemen en ook eten doe je met je rechterhand. Niet dat wij er aan toe komen om iets te kopen, maar het is toch goed om te weten!

De volgende markt is de Muttrah Souq, één van de oudste markten in de Arabische wereld. Deze oude markt is tegenwoordig een wirwar van steegjes boordevol stalletjes waar je antiek, traditionele stoffen, aromatische kruiden en verse producten kunt kopen. 

De geschiedenis van de Muttrah Souq gaat honderden jaren terug, naar een tijd waarin handelaren uit India, Afrika en het Midden-Oosten hier samenkwamen om goederen te ruilen. Wat opvalt is dat we hier nu ook veel mannen uit India, Sri Lanka, Pakistan en Bangladesh zien. We ontdekten ook kraampjes het herkenbare producten uit India, waaronder heerlijke samosa’s met een buitenkantje van krokant bladerdeeg. Mjmmmm.

De lokale bewoners noemen deze markt ook wel de ‘Al Dhalam Souq’ (de overdekte markt). De oude markt bestond ooit uit smalle wegen met kleimuren en palmbladeren die het meeste van het Omaanse zonlicht blokkeerden. Vandaag is de markt gerenoveerd en gedecoreerd in een moderne, Arabische stijl, met glas-in-loodramen en lantaarns onder een houten dak. Zeker de moeite waard om overheen te lopen.

Op de goudafdeling lopen veel vrouwen die zich verdringen in de vele winkeltjes, aan weerskanten van de smalle steegjes, om hun keuzes te maken. Goud is voor veel vrouwen een soort levensverzekering. Als er grote problemen ontstaan, hebben ze met goud toch een waardevast kapitaal.

Vlakbij de souk zien we de Soor Al Lawatia toren, een onderdeel van de besloten gemeenschap van families behorende bij de Al Lawatia clan. De toren kan dan ook alleen maar van de buitenkant bekeken worden. Dit historisch afgesloten district met slecht twee toegangen, wordt gezien als privé terrein waar het bezoekers niet is toegestaan binnen te komen. Wanneer dit ommuurde gebied is gebouwd, is onbekend. Mogelijk is het oorspronkelijk gebouwd door de Portugezen voor hun garnizoen toentertijd en is het later, toen de Portugezen waren verdreven, door de toenmalige Sultan aan de Lawati’s geschonken.

De Lawati’s, ook wel bekend als de Hyderabadis, zijn een belangrijke handelsgemeenschap die oorspronkelijk uit Sindh, een provincie in Pakistan, komt. Wereldwijd staan ze bekend onder de naam Khojas, maar lokaal worden ze hier Lawati genoemd naar de (lawati) taal die ze spreken. Hun voorouders waren oorspronkelijk volgers van het Hindoeïsme, maar werden aanhangers van het Nizari ismaïlisme, een stroming binnen het sjiisme, dat weer een stroming binnen de islam is. De Lawati’s emigreerden tussen 1780 en 1850 naar Oman. Traditioneel werken zij vooral in de wierook-, de juwelen- en de kleding industrie. In de overwegend Ibadi islamitische gemeenschap van Oman vormen de Lawati’s de meerderheid van de lokale sjiitische bevolking.

De wijk rond de souk bestaat nog steeds uit huizen met een unieke islamitische architectuur en bezit een grote moskee die bekend staat als de Al-Rasul Al-Aadammoskee of de Grote Profetenmoskee, verwijzend naar Mohammed. De Sur of Soor is in de afgelopen jaren behoorlijk uitgedund qua bewoners omdat ook de Lawati’s naar modernere buurten zijn verhuisd als gevolg van de groeiende ontwikkeling, de beschikbaarheid van faciliteiten en de grotere rijkdom van de gemeenschap.

De meest bijzondere en drukke markt is echter de markt in Nizwa waar naast de ‘gewone’ markt op vrijdagen ook geiten verhandeld worden. We moeten vroeg uit de veren, want de wekelijkse geitenmarkt begint al om 7.00 uur ’s ochtends. Als wij om 6.50 uur de markt oplopen, is het er al een drukte van belang. Uit de wijde omgeving komen mensen naar deze markt om de beste geiten, maar ook koeien en stieren, te kopen of te verkopen. De dieren worden door de verkopers met gekleurde touwtjes aan de daarvoor bestemde palen gebonden, zodat potentiële kopers alvast goed rond kunnen kijken. Staarten worden opgetild, er wordt flink in de ballen of de uiers geknepen en uiteraard wordt er alvast een beetje onderhandeld.

Alles gaat gepaard met veel aandacht voor ritueel, zoals handen schudden, een praatje maken, een joviale blik etc, tenminste dat geldt voor de mannen onder elkaar. De vrouwen spelen hierin geen rol al vallen de bedoeïenen vrouwen met hun kleurige kleding en hun snavelmaskers zeker op!

Sowieso zijn bijna alle mannen en vrouwen traditioneel gekleed. Aan de verschillende gewaden en/of hoofddeksels kun je, als je er verstand van hebt, zien uit welke regio van Oman ze komen. Het bijzondere snavelmasker intrigeert me. Oorspronkelijk was dit masker bedoeld tegen de warmte en het zand, nu wordt het met trots gedragen door vrouwen vanaf hun pubertijd. Hoewel je zo’n masker tegenwoordig kant en klaar kunt kopen, wordt het meestal door de vrouwen zelf ontworpen zodat het goed aansluit op hun gezicht. Ze gebruiken hiervoor vaak een papiersoort dat aanvoelt als leer. Het gezichtsmasker komt voor in diverse vormen, maar bedekt traditioneel een stuk van het voorhoofd en heeft een stoffen lijntje dat over de neus loopt. Het onderste deel van het gezicht, van de mond tot aan de kin, zit deels of volledig verstopt achter het masker. Binnen de gewoontes van hun stam krijgen de vrouwen de vrijheid om hun eigen masker te ontwerpen. Zo kunnen ze ervoor kiezen om alleen de ogen onbedekt te laten, waarbij het masker op zo’n manier wordt uitgesneden dat het precies de vorm van de ogen volgt. Anderen willen ook hun kaaklijn of jukbeenderen benadrukken; hun masker bestaat dan uit grote uitsnijdingen die de contouren van hun gezicht omlijsten. Fascinerend! Zo’n masker lijkt mij niet erg prettig om te dragen, maar het is tenminste zacht.

Zodra het startsein om 7.00 uur wordt gegeven, is het chaos compleet. Iedereen verdringt zich onder een groot rond dak met verhoging waar de verkopers met hun geiten rondjes lopen, terwijl ze naar het publiek roepen hoe geweldig hun koopwaar is. Op deze manier zou iedereen de dieren goed kunnen zien en eventueel een bod kunnen doen, maar de vele toeristen staan haast in de weg. Waarschijnlijk zijn de belangstellende kopers dit wel gewend, want ze weten toch, indien nodig, handig vooraan een plaatsje te bemachtigen.

Bij interesse (een gebaar of een knikje is vaak voldoende om dat kenbaar te maken) wordt de geit nog eens van top tot teen bekeken, waarbij zelfs het gebit niet wordt vergeten. Je hoort geschreeuw, ziet gebaren en hoort boven alles uit het gemekker van de geiten, die weinig zin lijken te hebben in dit spektakel. Bedragen klinken over en weer totdat verkoper en koper het eens zijn over de prijs, waarna de geit van eigenaar verwisselt. Natuurlijk wordt er ook tegen elkaar op geboden, want voor de juiste geit staan meer kopers in de rij. Het is (of lijkt) absoluut één grote chaos, waarbij je ogen en oren te kort komt!!

Na de geiten is het de beurt aan de koeien en stieren. De ring van mensen stuift nu bij tijd en wijlen uiteen, zeker wanneer een onwillige stier zijn hakken in het zand zet en met vreemde bokkensprongen uit de mensenmenigte probeert te ontsnappen. Dit is weer een heel ander avontuur. Die grote stieren hebben massa!

De laatste jaren schijnen steeds meer lokale vrouwen hun entree op de geitenmarkt te maken. Zij dragen allemaal het traditionele gezichtsmasker wat hier, zoals gezegd, van oudsher wordt gedragen door vrouwelijke bedoeïenen. De vrouwen zie je vaak een beetje op afstand staan met een dikke portemonnee vol geld in hun, met henna versierde, handen. De mannen onderhandelen, maar wanneer het er te hard aan toe gaat en ze haast met elkaar op de vuist lijken te gaan, komt de vrouw in actie. Zij vraagt, zij praat, zij luistert en uiteindelijk gaat de juiste man met de geit naar huis. De macht en kracht van de vrouw wordt hier meteen duidelijk 😉

Direct naast de geitenmarkt vind je de souks waar allerlei lokale producten te koop zijn. Er is een souk speciaal voor dadels maar ook voor vlees, groenten en zelfs voor geweren en dolken. De met de hand gemaakt dolken, de khanjar, is typerend voor Oman. Het is gebruikelijk dat iedere Omanitische man een khanjar heeft die vaak wordt gedragen bij formele gelegenheden, feesten en festiviteiten.

Als altijd zijn ook deze afdelingen van de markt de moeite van het ontdekken waard. We zien hoe het flinterdunne Omani brood wordt gemaakt en gevuld, we zien de mooi versierde schalen met Halwa (= zoet in het Arabisch), een traditioneel en beroemd Omani dessert, een enorme diversiteit aan pistache noten met verschillende smaakjes en genieten van een (Omani) koffie temidden tussen de locals, een koffie geserveerd in kleine kopjes, zonder suiker of melk, maar vaak gekruid met kardamom of kruidnagel. Het is even wennen. Onder de koffie raken we in gesprek met een Omani die hier met twee zoons honingraten verkoopt. In het dagelijks leven is hij makelaar, maar als hobby houdt hij bijen. Naast potje honing kun je hier op de markt ook hele honingraten kopen.

Aan het eind van de ochtend loopt de markt ten einde. De tijd voor het vrijdagmiddaggebed komt dichterbij en alle kraampjes worden langzaam maar zeker opgeruimd. Opeens rijden er pick-ups door de smalle straatjes om het inladen te vergemakkelijken.

We eindigen waar we zijn begonnen, bij het ronde dak van de geitenmarkt. Een tweetal eenzame koeien staan verloren te wachten. Zijn zij niet verkocht? Of wachten ze gelaten tot de nieuwe eigenaren hen op komt halen? Terwijl we kijken, komen er mannen in actie die letterlijk met man en macht een koe achter in hun pick-up proberen te duwen. Geen sinecure, want het dier schopt en trapt en gooit heel haar gewicht in de strijd. De achterbak krijgt er flinke deuken bij. Uiteindelijk wordt het beest goed vastgebonden en wordt de achterklep gesloten. Zou het tweede beest hier nog naast moeten? We zullen het nooit weten……..wij gaan verder!