Categorie: Europa

Jacobspad: Ten Boer – Thesinge – Garmerwolde

We starten weer in Ten Boer, bij de Kloosterkerk. Deze kerk werd in de 13e eeuw gebouwd als kloosterkerk bij het benedictinessenklooster. Na opheffing in 1485 werd het klooster afgebroken, maar bleef de kerk bestaan als parochiekerk.

Helaas is de kerk ook deze keer gesloten. Op een gedenksteen in de noordwand zien we dat de kerk in 1565 is hersteld onder de laatste abt van het Benedictijner klooster Germania in Thesinge, Gerardus Ahues. In 1594 wordt de kerk na de Reductie van Groningen protestants. De Reductie van Groningen is de capitulatie van stad Groningen voor het leger van Maurits, graaf van Nassau (de latere prins van Oranje) en Willem Lodewijk van Nassau-Dillenburg op 22 juli 1594. Dit betekende het einde van de Spaanse overheersing en tegelijk de aansluiting van de stad bij de Republiek, waarbij de stad werd samengevoegd met de Ommelanden. Het woord reductie komt uit het Latijnse woord reductio en betekent het terugbrengen, dus de terugkeer naar de Republiek. 

Hoewel deze kerk kennelijk nog een ‘werkende’ kerk is, waardoor deze niet toegankelijk is (toch een beetje een tegenstrijdigheid als je het mij vraagt), blijken steeds meer kerken tegenwoordig hun deuren geopend te hebben voor geïnteresseerden. Even een klein stukje geschiedenis over het leeglopen van de kerken. Tot in de jaren zestig kent Nederland een sterk verzuilde samenleving. Op basis van levensbeschouwelijke of sociaal-economische kenmerken zijn mensen in groepen verdeeld en leven we vrij gescheiden van elkaar. Grofweg zijn er vier zuilen: de protestanten, de rooms katholieken, de socialisten en de liberalen. Iedere zuil heeft haar een eigen politieke partij, omroep, vakbond, krant, kruisvereniging en school. Tegen het einde van de jaren zestig zet in Nederland de ontzuiling in. Mensen maken hun keuzes niet langer op basis van de ‘eigen’ groep, maar denken steeds meer vanuit het individu. Deze ontzuiling heeft als gevolg dat mensen zich gaan afkeren van de kerk, we ontkerkelijken. ‘We kennen een beeldenstorm uit 1566 en we kennen een tweede beeldenstorm in 1966’, aldus een een rooms katholieke priester, waarbij hij refereert aan de sloop van een aantal katholieke kerken in die periode. Ontkerkelijking blijkt trouwens een West-Europees verschijnsel te zijn, want wereldwijd neemt het aantal christenen en moslims nog steeds toe.

Net buiten Ten Boer lopen we over het doorfietspad richting Groningen en slaan we het Ten Boersterbos in, een divers stukje bos waar ‘de vele begroeiing het een robuuste uitstraling geeft’. Er schijnt zelfs een verborgen pluktuin te zijn, waarin veel verschillende appel-, peren- en pruimenbomen van oude rassen staan. Wij lopen echter parallel aan het fietspad en missen daarmee de pluktuin. Even verderop slaan we rechtsaf richting Thesinge. Het is heerlijk weer vandaag. Weliswaar warm met zo’n 24 graden, maar met af en toe bewolking en een zacht briesje. Ideaal wandelweer!

In de verte zien we de molen van Thesinge al liggen. Thesinge is een klein dorpje, maar het is wel erg oud en was vroeger een belangrijke plaats. Hier stond eens het grote nonnenklooster Germania, waar de huidige kloosterkerk nog het enige overblijfsel van is. De naam van het klooster leeft voort in de korenmolen uit 1825. De Germania is een achtkante stellingmolen. De stelling is de houten omloop bovenop een (meestal) stenen onderbouw. Stellingmolens zijn daardoor tot wel 12 meter hoger dan grondzeilers (molens waarvan de wieken bijna de grond raken). Uit recent onderzoek blijkt dat de molen waarschijnlijk (ruim) honderd jaar ouder is dan gedacht. Volgens het Groninger Landschap (eigenaar van de molen) werd tot nu toe altijd aangenomen dat de stellingmolen uit 1825 kwam. Bakker Roelf Cornelis Mulder bouwde de molen ter vervanging van een oudere standerdmolen. Drie decennia later werd de molen verbouwd tot stellingmolen. Zo kan de molen, hoog boven de huizen uit, meer wind vangen. Nieuw, zogenaamd ‘dendrochronologisch’, onderzoek wijst uit dat de molen een langere geschiedenis kent, althans het hout waar de molen mee is gebouwd. Simpel gezegd komt het er op neer dat er monsters zijn genomen uit het hout, waarna de jaarringen zijn geteld en gemeten. Door dit te vergelijken met hout, waarvan bekend is wanneer dit nog een onderdeel was van een boom, blijkt het grenenhout te zijn, afkomstig uit Noorwegen, van een boom die daar is gekapt in 1728. Dit hout werd vervolgens gebruikt voor de bouw van de molen in 1729-1730, bijna honderd jaar eerder dan gedacht. Bijzonder! 

De Kloosterkerk in Thesinge is, je raadt het al, het laatste restant van een klooster dat hier ooit stond, klooster Germania. De huidige Kloosterkerk is zelfs niet de hele kerk van het klooster van destijds, maar slechts het koor van de oorspronkelijke kloosterkerk, die dus veel groter was. Waar de naam Germania precies vandaan komt, is onduidelijk. Lange tijd is gedacht dat deze naam was ontleend aan de heilige Germanus, die de beschermheilige van het klooster zou zijn geweest. Uit aantekeningen blijkt echter dat niet Germanus, maar ‘Felicitas met haar zeven zonen’ de oorspronkelijke beschermheiligen van het klooster waren. Felicitas, een adellijke Romeinse dame, had zich samen met haar zeven zonen bekeerd tot het Christendom. Omdat ze weigerde de heidense godenbeelden te vereren, werd ze in 165 n.C. gestraft. Felicitas moest toekijken hoe haar zeven zonen één voor één werden onthoofd. Bij elke zoon werd haar gevraagd of ze haar geloof wilde afzweren. Toen ze bleef weigeren, werd ook haar hoofd met een zwaard afgehakt. Felicitas werd de beschermheilige voor moeders, vruchtbaarheid en zwangere vrouwen. Ook werd ze vaak aangeroepen door vrouwen die graag een zoon wilden.

Klooster Germania was een dubbelklooster: een klooster waar zowel monniken als nonnen konden wonen. In de praktijk woonden er echter bijna alleen maar nonnen. Waarschijnlijk bleef het klooster om strategische redenen officieel een dubbelklooster, want vrouwenkloosters kregen geen toegang tot belangrijke provinciale vergaderingen. Dit klooster bezat een eigen schrijfatelier, waar boeken werden (af)geschreven. Afschrijven betekent overschrijven of met de hand kopiëren van een bestaande tekst. In Thesinge is een beroemd getijdenboekje, een boek met een verzameling gebeden, uit 1515 bewaard gebleven. De verschillende gebeden werden op vaste (ge)tijden van de dag gelezen, vandaar de naam.

Buiten op het kerkhof staat een baarhuisje. Het lijkenhuisje was oorspronkelijk bedoeld om er mensen gestorven aan een besmettelijke ziekte in op te baren. Ook schijndood kwam regelmatig voor. Daarom werden deze mensen in het baarhuisje gelegd, totdat iedereen er zeker van was dat ze echt waren overleden. Nu is het een soort mini museum met een informatiepaneel over het scriptorium: over het versieren, de getijdenboeken en over de benedictijner non Stine Dutmers van wie we zeker weten dat zij in het scriptorium werkte.

Het andere onderwerp gaat over grote fragmenten van 12e eeuwse sarcofaagdeksels die net buiten Thesinge zijn opgegraven. Op het tweede informatiepaneel is dan ook meer te lezen over deze zogenaamde Thesinger Sarcofagen: over de opgravingen, de motieven en symboliek op de deksels. 

Onze laatste kerk en tevens eindpunt van vandaag is de Schoolkerk in Garmerwolde, de eerste Schoolkerk van Nederland. In een Schoolkerk staan geschiedenis, cultuur en levensbeschouwing centraal, het is ‘een educatieve plek die mensen en gedachten in beweging brengt’.

Wij lopen de kerk binnen en zien, tot onze verrassing, verschillende VR-brillen hangen om de gewelf schilderingen van heel dichtbij te kunnen bekijken. Ik ben blij dat ik ben gaan zitten, want met de bril op kijk je van grote hoogte naar beneden en zie je de beschilderingen op het plafond, waaronder het ‘hemelgat’ echt van heel dichtbij. Zeker de moeite waard, helemaal omdat er ook nog eens een korte uitleg bij staat geschreven. Je weet dus waarnaar je kijkt.

Voor vandaag zit het erop, maar de volgende keer moeten we ook nog maar eens de losstaande toren bezoeken waar de interactieve tentoonstelling ‘Feest! In Oost en West’ te zien is. Ik ben benieuwd! We hebben de kerken op onze route, waar mogelijk, goed in beeld!

Jacobspad: Wittewierum – Woltersum – Ten Boer

Stilte heeft soms een negatieve bijklank, het kan ongemak of angst veroorzaken, maar stilte kan ook zeker als iets positiefs gezien worden. Goed voor zowel lichaam als geest. Ik vind de volgende omschrijving: ‘Stilte is niet slechts de afwezigheid van geluid, maar het is bovenal een ruimte waarin gedachten kunnen ademen, emoties zich kunnen ontvouwen en creativiteit kan bloeien. Het is in de stiltes dat inzichten ontstaan, beslissingen rijpen en innerlijke rust zich aandient. Stilte nodigt uit tot verbinding met het hier en nu.’

Het gebied waar we vandaag gaan lopen, zorgt in ieder geval voor stilte om ons heen. Af en toe voeren we een kort onderling gesprekje of maken we een opmerking over iets wat we zien of over iets wat ons bezig houdt en (natuurlijk) is er een enkele auto die ons passeert, maar over het algemeen voert de stilte de boventoon hier op het Groninger platteland.

We starten bij de kerk in Wittewierum, het thuis van abt Emo. Zijn beroemde verhaal over klooster Bloemhof vertelt uitgebreid over het kerkje en de gebeurtenissen in de regio. Het kerkje van Wittewierum doet niet vermoeden dat hier ooit één van de grootste kloosters van Groningen heeft gestaan. De stichting van dit klooster (Bloemhof) is vooral te danken aan de wilskracht van abt Emo. In het najaar van 1211 vertrok deze abt te voet naar Rome om een conflict met de bisschop van Münster persoonlijk voor te leggen aan paus Innocentius III. Dagen later (253 dagen om precies te zijn) kwam hij na een tocht van 5000 kilometer weer thuis met het gelijk van de paus aan zijn zijde. Hiermee was het bestaansrecht van het klooster Bloemhof een feit. In november 2011 was het precies achthonderd jaar geleden dat abt Emo zijn pelgrimsreis naar Rome begon. Dertig herinneringsstenen bij het kerkje laten de namen zien van de steden die abt Emo tijdens zijn pelgrimstocht naar Rome aandeed. We zien bekende namen als o.a. Coevorden, Troyes, Soissons, Lucca en uiteraard eindpunt Rome.

De huidige kerk uit 1863 (kerk nr 4 op deze plek) werd gebouwd onder toezicht van Rijkswaterstaat, naar ontwerp van de architect en opzichter van Waterstaat P.B. Nienhuis, die onder andere ook de kerk van Den Horn ontwierp. Het is daarmee een echte waterstaatskerk te noemen. Op het kerkhof rond de kerk werd in de middeleeuwen al begraven.Het oudste graf stamt uit 1669. Tussen de graven staat het kunstwerk ‘Optima Philosophia Sapient est Meditatio Mortis’ van Jan Kuipers. De Latijnse tekst betekent: de hoogste vorm van wijsheid en filosofie is de contemplatie op de dood. Dit kunstwerk werd geplaatst in kader van het kunstproject ‘Op Hoogte Gedacht’, waarbij kunst op kerkhoven wordt geplaatst met als doel historische Groninger kerkhoven op een bijzondere manier onder de aandacht te brengen. Het kunstwerk is een gedenkteken voor het klooster Bloemhof dat hier in 1213 werd gesticht. Op het hoogtepunt leefden hier meer dan duizend monniken. De bronzen sculptuur bestaat uit een soort nest van menselijke ‘botten en schedels’. De opwaarts en neerwaarts gerichte beenderen symboliseren respectievelijk geboorte (groei) en dood (ontbinding). Ze verwijzen bovendien naar de traditie binnen de rooms-katholieke kerk om overblijfselen van heiligen te vereren. Aan hun stoffelijke resten worden genezende en beschermende krachten toegeschreven. Ondanks dat we hier de vorige keer geëindigd zijn, ontdekken we vandaag toch weer een aantal nieuwe (interessante) dingen!

We vervolgen onze weg naar Woltersum. Boven ons zware donkere wolken die het landschap om ons heen dramatisch kleuren. Gelukkig verwaaien de meeste buien en worden we slechts af en toe een beetje nat.

Woltersum vergelijkt zichzelf graag met het Gallische dorpje uit de stripboeken Asterix & Obelix. Waarom die vergelijking? Misschien omdat de inwoners hun dorp ook zien als ‘een betoverende plek waar geschiedenis en gastronomie samenkomen’? Meer realistisch is de verklaring dat het dorp deze bijnaam heeft omarmd omdat een Gallisch dorp in verband wordt gebracht met verzet. In de strips het verzet tegen de ‘Romeinen’, in Woltersum wil de dorpsgemeenschap hiermee hun eigen identiteit en het verzet tegen de buitenwereld benadrukken. Vandaar dat de titel van een film over het dorp ook is geworden: ‘Woltersum: mijn dorp en de wereld’. Er is geen doorgaande weg door Woltersum, waardoor de inwoners echt het gevoel hebben apart te liggen van de rest van de wereld. Daarbij komt het feit dat Woltersum altijd een vrijgevochten gemeente was (er kon vaak net wat meer), terwijl de dorpen eromheen behoorlijk gelovig waren. De vergelijking is duidelijk ;).

De kerk van Woltersum lijkt middeleeuws, maar is pas in 1837 gebouwd. Daarbij is wel gebruik gemaakt van stenen die waren overgebleven van de sloop van de veel grotere kerk uit de middeleeuwen. Bijzonder aan deze kerk is dat hij ten opzichte van de middeleeuwse kerk een halve slag gedraaid is. Op het kerkhof zien we twee verschillende kunst objecten als onderdeel van het eerder genoemde project ‘Op hoogte gedacht’.

Vlak naast de ingang zien we een grote bronzen grafsteen waaruit een zwaard steekt. Het geheel roept meteen een associatie op met het ‘zwaard in de steen’ en Arthur Pendragon. ‘The Last Will and Testament of Stoffer Jan Reinders’, gemaakt door Paul Perry, sluit aan bij een grafsteen op het kerkhof, waarvan het opschrift met geboorte- en sterftedata van twee broers duidelijk maakt dat de jongste broer kort na het overlijden van zijn oudere broer werd verwekt. Ze kregen van hun ouders dezelfde voornaam: Stoffer Jan. Geraakt door dit gegeven ontwierp Paul Perry een bronzen zerk met de tekst van het testament van een nog-niet bestaande Stoffer Jan. Hij liet deze bewust onaf, als teken van de nog ongeboren en nog niet gestorven Stoffer Jan. Boven in de zerk is een zwaard met de naam ‘Widdershins’ gestoken. Het betekent zoiets als ‘bewegend tegen de richting van de zon in’. Pas als de toekomstige Stoffer Jan Reinders sterft, zal een wilsverklaring de erfgenaam aanwijzen die het zwaard zal krijgen.

Het andere kunstwerk, ‘Poort en bank’ van J.C.J Vanderheyden, staat achter de kerk op de rand van de wierde. Zittend op de bank verandert de poort tot ‘een omlijst schilderij van het Groninger land, waarbij de blik op subtiele wijze richting de einder wordt gestuurd.’ Zowel de verstilde plek als het beeld zelf roepen op tot overpeinzing en beschouwing. Ook hier ontdek je opnieuw dat stilte krachtig is, want stilte heeft het vermogen om ruimte te creëren, aandacht af te dwingen en diepe reflectie mogelijk te maken.

Met deze wijsheden in mijn hoofd loop ik (we) verder richting Ten Boer. De naam Ten Boer is afgeleid van het oud-Friese Bûr, dat ‘woning’ betekent. ‘Ten Bûr’ betekent dan ook ‘bij huis’. Ten Boer is een oude plaats of beter een groep oude plaatsen. Vanaf het allereerste begin zijn hier bewoners geweest die wierden bouwden tegen het opdringende zeewater, die ze als vluchtplaatsen gebruikten voor zichzelf en hun vee. Op het grondgebied van de gemeente Ten Boer hebben ooit vier kloosters gestaan. In Thesinge ontstond rond 1183 één van de eerste kloosters van Groningen, het Benedictijner nonnenklooster Germania. Het klooster van Wittewierum uit 1213, Bloemhof, is het meest bekend door de abten Emo en Menko die beiden een kroniek (soort dagboek) bijgehouden hebben. In Ten Boer zelf is in 1295 een Benedictijner nonnenklooster gesticht bij een al bestaande nederzetting (enige tijd ook een dubbelklooster met zowel mannen als vrouwen). Sint Annen was het laatst gestichte klooster in 1345, dit klooster was van de Cisterciënzer orde. Ons eindpunt van vandaag is de Kloosterkerk in Ten Boer, een overblijfsel van een Benedictinessen-klooster. Helaas is de deur afgesloten en kunnen we er dus niet in. Jammer. Grappig feitje is dat er, naar het schijnt, klachten van de omwonenden zijn geuit over het (harde) klokgelui zowel overdag als ’s nachts. Vorig jaar zijn er daarom geluidsmetingen uitgevoerd, waaruit bleek dat deze klokken inderdaad te hard luiden en de geluidsnormen overschreden.

Juist in een tijd waarin snelheid en lawaai de norm zijn, wordt de kracht om de stilte te omarmen een vorm van mentale kracht. Het leert je om aanwezig te zijn, aandachtig te luisteren en bewuster te leven. Dat willen we toch allemaal?

Jacobspad: Oldenzijl – Zeerijp – Eenum – Wirdum

De dag begint mistig, maar de zon wint al snel aan kracht en tegen de tijd dat wij voor de kerk in Oldenzijl staan, is de lucht strakblauw en kan het eerste laagje kleding alweer uit. De vroeg 13e eeuwse kerk staat vlak langs de weg op een hoge wierde en is gewijd aan Sint Nicolaas, de beschermheilige van o.a. zeevarenden, schippers en bootwerkers. Ooit lag Oldenzijl aan de Fivelboezem, de verwijde monding van de voormalige rivier Fivel.

De rivier begon, evenals de Hunze, als een veenrivier. Het water van de Fivel kwam van de hoogveenmoerassen rond Slochteren, Hoogezand en Kolham en stroomde vervolgens naar de kust. De naam Fivel betekent trouwens ‘de reusachtige’ of ‘de verschrikkelijke’, het moet dus wel een behoorlijke rivier geweest zijn ;).

Na Oldenzijl begint, volgens het boekje, de ‘Groninger Meseta’. Even nalezen leert dat een ‘meseta’ een Spaanse hoogvlakte is, die bestaat uit grote vlakke vlaktes in het midden van Spanje. De vergelijking van het Groninger Hogeland met de Spaanse hoogvlakte brengt het uiteindelijke eindpunt van deze pelgrimsroute, Santiago de Compostela, misschien in gedachten al een klein beetje dichterbij? Een ander kenmerk is dat het op de Spaanse hoogvlakte vaak en hard kan waaien, een vergelijking die (over het algemeen) zeker ook op kan gaan voor dit vlakke Groninger land.

Vandaag hebben we echter geen last van de wind en lopen we heerlijk te genieten van alle vergezichten terwijl we ons ondertussen proberen voor te stellen hoe het hier vroeger voor de pelgrims moet zijn geweest. Op het vlakke land zien zelfs wij al overal om ons heen kerktorens net boven de bomen uitpieken. De dorpjes liggen hier niet ver uit elkaar. Waarschijnlijk herkenden de pelgrims de verschillende torenspitsen en wisten ze naar welk dorp ze liepen. Voor de pelgrim in de Middeleeuwen was de kerk immers overal aanwezig, niet alleen als een statische aanwezigheid van kerken, kloosters, abdijen, kapellen, scholen en torens, maar als een levende aanwezigheid doordrongen in alle facetten van het leven.

Pelgrimage is overigens geen typisch christelijke aangelegenheid. Ook voor de komst van het christendom werden in Europa bedevaarten gemaakt. Mensen reisden toen al naar bepaalde plaatsen, waarschijnlijk in de hoop op genezing van een kwaal of een verwonding. Rondom Stonehenge zijn b.v. lichamen van zieken gevonden die, zo konden archeologen aantonen, van ver waren gekomen. In het boeddhisme zijn vier belangrijkste bedevaartsplaatsen, gelegen in India en Nepal, verbonden met de vier belangrijkste gebeurtenissen in het leven van Gautama Boeddha. Boeddha zei zelf dat het bezoeken van deze vier plaatsen een sterke emotie voort zal brengen in gelovigen. Onder de belangrijke boeddhistische bedevaartsplaatsen in andere landen behoren o.a. de Schwedagon pagode in Yangon (Myanmar) en de Smaragdgroene Boeddha in Wat Phra Kaew in Bangkok (Thailand). We hebben beiden gezien en er zeker vol bewondering naar gekeken. Is dat de sterke emotie of is dat toch alleen weggelegd voor de ‘echte’ boeddhisten? Het hindoeïsme kent eveneens een traditie van vier belangrijke bedevaartsoorden (de Char Dham) en het geloof dat reizen naar deze plaatsen leidt tot ‘moksha’. Dat is bevrijding uit het samsara, de eeuwige cirkel van dood en reïncarnatie die wordt bepaald door karma. We weten allemaal dat moslims een bedevaart, de hadj, kennen naar Mekka in Saoedi-Arabië. Dit is één van de vijf zuilen van de islam en een verplichting voor iedere moslim om (als de omstandigheden het toelaten) eenmaal in het leven de hadj te volbrengen. Zo zijn er vast nog wel meer voorbeelden te bedenken. De vraag die nu naar boven komt is: met welke (geestelijke) overwegingen loopt de pelgrim annex wandelaar van vandaag de dag? Duidelijk is zeker dat overal de eigen ervaring centraal staat, onafhankelijk van het wel of niet praktiseren van welke religie dan ook.  Het gaat voor iedereen om het eigen persoonlijke doel of dat nu een religieuze insteek heeft of niet.

Met al deze overpeinzingen staan we, voordat we het weten, voor de grote Jacobuskerk in Zeerijp. De bouw van deze kerk werd aan het eind van de13e eeuw uitgevoerd door kloosterlingen van Feldwerd, bij Delfzijl. Met de hoge gewelven en spitsboogvensters is een echt voorbeeld van de rijke romanogotiek en het is bovendien de laatste kerk die in deze stijl in Groningen is gebouwd. Ze hebben er wel de tijd voor genomen, want de bouw duurde ongeveer een eeuw. Sindsdien is er weinig aan veranderd.

We zien opvallende versieringen rondom de twee deuren aan de voorkant met witte, zwarte en rode blokken en afbeeldingen van planten. Sommigen denken dat deze versiering is aangebracht als verwijzing naar de Spaanse bedevaartplaats Santiago (Sint Jacobus) de Compostela. Spanje was immers tot 1492 gedeeltelijk in handen van de Arabieren en hun cultuur beïnvloedde die van de Spanjaarden. De vergelijking met versieringen in een moskee is daarom niet zo vreemd.

Als je verder naar binnen loopt vallen de muren meteen op. De muren zijn, zoals tussen 1250 en 1350 bij kerken binnen het bisdom Münster gebruikelijk was, warm rood geverfd met witte schijnvoegen.

Verder zien we een aantal grote rouwborden en verschillende grafzerken waaronder eentje van de familie Ripperda. Adelijke families trouwen regelmatig onderling en hun namen zien we dan ook overal weer terugkomen. Volgens overlevering is het belang van de familie Ripperda voor de Jacobuskerk als volgt: Maurits Ripperda (getrouwd met Margareta Clant van Menkema) schenkt grote bedragen aan de Jacobuskerk voor een nieuw orgel en een nieuwe preekstoel. Na zijn dood in 1665 wordt hij hiervoor herdacht met een rouwbord, het eerste dat in deze kerk wordt opgehangen. 

We vervolgen onze weg naar Eenum en vinden een mooi idyllisch plekje aan het water voor onze lunch.

De wierde van Eenum werd al in 500 voor Christus bewoond, maar omdat deze wierde is afgegraven, is alleen nog een huiswierde overgebleven. De IJzerbaan is een schilderachtig weggetje dat de wierde oploopt naar de kerk, één van de oudste bakstenen kerken in de Ommelanden. Dit romaanse kerkje is gebouwd in de late twaalfde eeuw en is gewijd aan Sint Andreas. Naast zijn rol als beschermheilige van Schotland en verschillende andere landen, is Sint-Andreas ook de heilige van visverkopers, jicht, zangers, keelpijn, oude vrijsters, maagden, oude vrijsters en vrouwen die moeder willen worden. Een druk bezet man, lijkt me.

Het grootste deel van het interieur komt uit de 17e en 18e eeuw, waaronder een bijzonder Arp Schnitger orgel uit 1703. Voor orgelliefhebbers betekent de naam Arp Schnitger hetzelfde als Stradivarius voor violisten of Rembrandt voor schilders. Schnitger (1648-1719) was een orgelbouwer uit de zeventiende eeuw met een grote reputatie: zijn instrumenten hadden een herkenbare stijl en grote kwaliteit. Van Schnitger zijn dertig orgels in min of meer originele staat bewaard gebleven, waarvan er maar liefst elf in Noord-Nederland te vinden zijn. Verder zien we een gedenksteen van Reindt Alberda, één van de bewoners van Huis te Eenum (een voormalige borg die in 1800 gesloopt is) die dit orgel aan de kerk geschonken heeft.

Even verderop ligt ‘Kösters Toen’, de vroegere 19e eeuwse kosterij met een voor publiek gedeeltelijk toegankelijke siertuin. We lopen er met plezier doorheen en komen dan uit voor het vroegere armenhuis van de diaconie uit 1875. Hier woonden vroeger 4 gezinnen in met tot 10 kinderen elk. De tijden zijn wel veranderd!

We zijn alweer toe aan onze laatste kerk van vandaag, de kerk van Wirdum. Deze kerk is gebouwd aan het begin van de 13e eeuw en ligt eveneens op een wierde. In de noordmuur is een ‘knielnis’  of hagioscoop te zien, wat vrij bijzonder is. Hagio betekent heilig, en scoop komt van skopein, zien. Dus heilig kijken, iets heiligs zien? Hier konden mensen, die niet in de kerk konden of mochten komen, knielen in het gras, om zo door een laag venster te kunnen kijken en zodoende van buiten de mis volgen die binnen in de kerk werd gehouden.

Op het kerkhof ligt de oude gerichtssteen, een door andere keien ondersteunde platte grote steen, uit 1601. Het is de plaats waar de redger (rechter) in deze regio zitting houdt. Deze steen lag hier eeuwenlang, maar werd rond 1900 verplaatst naar Ekenstein. Ergens rond 2000 is de steen weer teruggeplaatst. Gelukkig maar.